Từ sợ hãi đến yêu thương: Vì sao chúng ta tôn thờ thần thánh?

Bạn có bao giờ thực sự lắng nghe chính mình khi quỳ trước tượng Phật? Bạn cầu gì? Bạn thờ gì? Và vì sao bạn thờ? Trong một buổi chia sẻ ấm áp, Thầy Thích Chân Quang đã mổ xẻ tâm lý tôn thờ thần thánh, đưa chúng ta đi từ những tầng sâu của tín ngưỡng đến sự chuyển hóa kỳ diệu trong tâm hồn người tu tập.

Vì sao con người có tín ngưỡng? Hai nguyên nhân sâu xa

Theo các nhà xã hội học, tín ngưỡng ra đời vì con người không giải thích được thiên tai, may rủi. Chúng ta cho rằng có một thế lực vô hình đang chi phối. Và theo góc nhìn tâm linh, những hiện tượng siêu hình như bóng ma, người chết trở về... là có thật. Thầy Chân Quang nói:

Thường thường à vì sao mà có tôn giáo xuất hiện hay có tín ngưỡng xuất hiện thì nó có hai lý do. Một lý do là theo các nhà xã hội học, theo khoa học, tính duy vật và một lý do có yếu tố tâm linh, có cái tính duy tâm và cả hai đều đúng cả.

Dù là duy vật hay duy tâm, điểm chung là con người nhận ra giới hạn của mình. Những tai nạn, may mắn không do mình sắp đặt khiến ta tin rằng có một thế lực khác. Truyện ông tài xế "có Phật gia hộ" mà Thầy kể là một ví dụ: ông tưởng như Phật độ, nhưng thực ra là ông lái liều mạng, không kiểm soát được xe. Sự may mắn ấy khiến ông gán cho thần thánh. Từ đó, tín ngưỡng hình thành.

Ba tâm lý tôn thờ thần thánh: Sợ hãi, nể phục và cảm động

Thần thánh được hình dung cao siêu hơn con người. Ta tôn thờ vì ba đặc điểm: năng lực siêu phàm, trí tuệ siêu việt, và đạo đức bao la. Ba đặc điểm này tạo nên ba tâm lý: sợ hãi trước năng lực, nể phục trí tuệ, và cảm động trước đạo đức. Thầy nhấn mạnh:

Đó là cái tâm lý ta tôn thờ thần thánh... Một là sợ hãi năng lực, hai là nể phục cái trí tuệ đó, ba là cảm động trước cái đạo đức đó.

Thà rằng hiểu lầm rằng ta tôn thờ vì muốn được ban phát. Nhưng thực tế, ta sợ thần thánh như sợ một thế lực vũ lực. Ta sợ nhà nước vì công lý, ta sợ xã hội đen vì nó áp bức, ta sợ thần thánh vì sợ năng lực không thể lường. Tuy nhiên, thần thánh còn có trí tuệ và đức hạnh, nên ta kính trọng. Như Thầy nói: "Ta vừa nghe sợ cái uy lực của các ngài nhưng mà lại thêm là cảm động vì cái lòng yêu thương đó."

Từ sợ hãi đến yêu thương: Khi người tu tập thay đổi

Khi tu tập sâu, sự sợ hãi biến mất. Người tu không còn sợ thần thánh, chỉ sống theo đạo lý. Thầy nói:

Khi ta tu đến mức độ nào đó thì sự sợ hãi biến mất... Chỉ sống theo đạo lý thôi. Nếu nói sợ cái điều ta sợ duy nhất là đạo lý. Nhưng mà dùng chữ sợ nó cũng không phải nhưng mà nó có cái là ta tự ép mình phải theo đạo lý. Và cái tự ép mình theo đạo lý đó nó cao đến nỗi hơn là cái sợ chết.

Từ đó, các mối quan hệ với thần thánh thay đổi. Không còn sợ hãi, chỉ còn sự yêu kính, khiêm tốn, can đảm. Đây là kết quả của sự chuyển hóa tâm thức.

Những lời cầu nguyện tiết lộ trình độ tu tập

Con người tôn thờ thần thánh ban đầu vì lợi. Thầy kể về những người quỳ trước Phật cầu trúng số, cầu người ghét mình biến mất, cầu yêu người nào đó. Nhưng sau 10 năm tu tập, lời cầu nguyện thay đổi hoàn toàn:

Xin cho thế giới này hòa bình, chúng sinh biết yêu thương nhau nha. Xin cho tâm con lúc nào cũng khiêm hạ, cũng từ bi và tu để đạt đến vô ngã.

Sự thay đổi từ ích kỷ đến vị tha là dấu hiệu của người tu tiến bộ. Như Thầy nói, nếu nghe được lời cầu nguyện, ta biết ai đang tu tới đâu.

Phật giáo và vị thánh lịch sử: Đường đến giải thoát

Điều đặc biệt trong Phật giáo: vị tôn quý nhất, Đức Phật, lại là con người lịch sử. Thầy giải thích:

Bất cứ người nào, không riêng Đức Phật, mà nếu đạt được cái trạng thái vô ngã tuyệt đối thì người đó trở thành vị thánh tối cao.

Điều này mở ra con đường cho tất cả chúng ta. Ai cũng có thể trở thành thánh nếu đạt vô ngã. Vậy đừng chỉ tôn thờ một vị thánh ngoài kia, hãy tìm vị thánh trong tâm mình.

Từ những lời chia sẻ của Thầy, ta thấy rằng tôn thờ thần thánh không xấu, nhưng nên đặt vào đúng chỗ. Đừng để lòng tôn thờ chỉ là sự sợ hãi và cầu lợi. Hãy để nó trở thành động lực để ta thương yêu, khiêm hạ và vượt lên chính mình. Khi tâm sợ hãi tan biến, ta mới thật sự gần Phật.