Thành Kiến: Chiếc Kính Màu Bạn Đang Đeo Mà Không Hề Hay Biết

Bạn đã bao giờ tự hỏi: tại sao mình luôn nghĩ mình đúng, còn người khác thì sai? Tất cả chúng ta đều mang trong mình những "khuôn mẫu" được hình thành từ gia đình, bạn bè, xã hội. Đôi khi, chúng ta sống theo những khuôn mẫu ấy mà không hề hay biết, và chính đó là thành kiến. Thành kiến không phải là thứ gì ghê gớm, nhưng nó lại là nguồn cơn của mọi tranh chấp, bất hòa và đau khổ trong cuộc đời.

Ai cũng nghĩ mình đúng

Mỗi người có một cách sống riêng: người thích ăn cơm, kẻ thích ăn phở; người thích giải trí bằng đi chùa, người lại thích hát karaoke. Những quan niệm ấy khác nhau, nhưng ai cũng tin rằng cái cách của mình là đúng. Thầy Thích Chân Quang chỉ rõ:

"Tất cả mọi người trên đời này đều cho mình đúng. Cái suy nghĩ mình đúng và thành kiến bắt đầu từ chỗ đó."

Chính niềm tin "mình đúng" đã tạo ra ranh giới giữa ta và người khác. Khi hai người cùng nghĩ mình đúng mà ý kiến trái ngược nhau, bất hòa xảy ra. Đó là lý do chúng ta cần học cách nhìn lại chính mình.

Thành kiến là gì?

Thành kiến là khi chúng ta đóng khuôn tâm hồn mình vào một quan niệm, một hiểu biết nào đó và xem đó là chân lý bất biến. Chữ "kiến" trong chữ Nho nghĩa là quan niệm, hiểu biết. Khi ta chọn một lối sống, một pháp môn tu tập, ta thường tin chắc điều đó là đúng và không còn mở lòng với điều khác.

Câu chuyện sau đây cho thấy thành kiến nguy hiểm đến mức nào: Có hai người bạn nghèo chia nhau ổ bánh mì. Một người cắt bánh, nhưng phần của họ lớn hơn 2mm. Người kia liếc mắt thấy, và từ đó suốt đời định kiến bạn mình là người xấu. Nhưng thực ra, lúc đó chỉ là cơn đói và sự sơ xuất nhất thời. Thành kiến đã giam hãm chúng ta trong quá khứ, không còn thấy được con người hiện tại của người khác.

Khi "đúng" trở thành "thành kiến"

Ngay cả những điều đúng cũng có thể trở thành thành kiến nếu ta đóng khuôn. Ví dụ, khiêm tốn là đức tính tốt. Nhưng nếu người thầy lúc nào cũng khúm núm với đệ tử thì không được. Thầy Chân Quang dạy:

"Nếu mình đóng khuôn cái đó coi chừng có lúc trật."

Khiêm tốn là đúng, nhưng không phải lúc nào cũng đúng. Trí tuệ là biết ứng xử thích hợp trong từng hoàn cảnh. Vì vậy, chúng ta đừng vội đóng khuôn bất cứ điều gì. Hãy để tâm hồn được mở, để có thể xử sự đúng trong mọi tình huống.

Bốn loại hiểu biết

Thầy Chân Quang phân chia hiểu biết thành bốn loại: sai hoàn toàn, đúng nhưng không tuyệt đối, đúng lẫn sai, và đúng tuyệt đối. Chỉ có chư Phật mới đạt được đúng tuyệt đối. Còn chúng ta, phần lớn là đúng trong mức tương đối. Vì vậy, chúng ta phải hoài nghi niềm tin của mình:

"Chúng ta phải hoài nghi cái niềm tin của mình, cái quan niệm của mình. Đó là bước đầu của trí tuệ."

Đừng nghĩ rằng mình đã biết hết. Hãy khiêm tốn học hỏi và luôn sẵn sàng thay đổi quan điểm khi thấy điều tốt hơn.

Những thành kiến sai lầm gây tai hại

Có những thành kiến sai làm khổ mình và khổ người. Ví dụ, quan niệm "nhân quả ai nấy chịu, không cần giúp đỡ" nghe có vẻ logic, nhưng thực ra là thiếu lòng từ bi. Khi gặp người khổ, chúng ta phải mở lòng thương xót và giúp theo khả năng:

"Khi gặp những người khổ như vậy mà mình mở lòng mình thương xót, dù mình chưa giúp được nhưng lòng mình có thương xót thì cuộc đời mình đi lên."

Những cảnh khổ quanh ta chính là cơ hội để rèn luyện tâm từ bi. Nếu ta làm ngơ, ta sẽ đi xuống. Nếu ta mở lòng, ta sẽ đi lên.

Vượt thoát thành kiến, sống bằng trí tuệ

Để vượt qua thành kiến, mỗi ngày ta hãy tự vấn: "Quan điểm của mình có thật sự đúng không? Mình có đang đóng khuôn không?" Hãy lắng nghe, mở lòng, và nhìn đời bằng đôi mắt từ bi. Khi đó, ta sẽ dần dần đạt đến trí tuệ chân thật, trí tuệ của chư Phật.

Bài học hôm nay mời gọi chúng ta quay về chính mình, tự biết và tự vượt thoát. Hãy bắt đầu từ hôm nay, bằng một nụ cười và một tấm lòng rộng mở.