Tâm lý ỷ lại: Vì sao người có nhiều ưu điểm lại dễ sụp đổ?

Bạn có bao giờ tự hỏi: Vì sao có những người sinh ra đã có mọi điều kiện tốt đẹp – thông minh, khỏe mạnh, xinh đẹp, giàu có – nhưng rồi cuối cùng lại thất bại, mất tất cả? Thầy Thích Chân Quang trong khóa thiền đã đưa ra một câu trả lời đầy bất ngờ: tất cả đều bắt nguồn từ tâm lý ỷ lại. Đây là một loại tâm lý nguy hiểm mà chúng ta có thể đang mang trong mình mà không hay biết.

ỷ lại là gì?

Thầy Chân Quang định nghĩa: “ỷ lại nghĩa là ta dựa vào một cái ưu thế của ta để rồi ta có một cái thái độ sai, một tâm lý sai nối tiếp theo.” Nói dễ hiểu, khi ta có một điểm mạnh nào đó – như tiền bạc, tình yêu, sức khỏe, trí tuệ – và ta dựa vào đó để đối xử với người khác hay để tự mãn, thì ta đã rơi vào ỷ lại.

“ỷ lại nghĩa là ta dựa vào một cái ưu thế của ta để rồi ta có một cái thái độ sai, một tâm lý sai nối tiếp theo.”

Ví dụ, một người có sức khỏe tốt có thể nghĩ: “Mình khỏe thế này thì thức khuya, ăn uống bừa bãi có sao đâu”. Rồi khi bệnh tật ập tới, anh ta mới nhận ra mình đã đánh mất chính ưu thế của mình. Đó chính là ỷ lại.

Được yêu thương: ỷ lại tình cảm của cha mẹ và người khác

Thầy Chân Quang chỉ ra rằng ỷ lại dễ bị nhất là tình thương của cha mẹ. Trẻ con được cha mẹ cưng chiều không hiểu rằng đó là tình thương, là sự hy sinh, mà nghĩ rằng cha mẹ phải như vậy. Từ đó hình thành tâm lý ỷ lại sâu thẳm. Thầy kể: có một anh cán bộ cấp trung ương dẫn con lên chùa, than rằng con ngang ngạch, không tôn trọng cha. Nhưng nhìn cách anh cưng con từ bé, Thầy biết rằng chính cái tình thương vô thức đó đã làm hư đứa trẻ.

Không chỉ cha mẹ, người ta cũng dễ ỷ lại vào tình yêu của người khác. Thầy nói: “Người ta được ai thương rồi yên tâm rằng sẽ được thương mãi mãi. Không có đâu! Tình thương nó vô thường lắm.” Rất nhiều cặp đôi chia tay chỉ vì một bên ỷ lại vào tình cảm của đối phương, không còn giữ gìn, làm mất lòng dần.

“Ta được ai thương rồi ta yên tâm rằng là ta sẽ được người đó thương mãi mãi. Không có đâu. Tình thương nó vô thường lắm.”

Có ưu thế: ỷ lại nhan sắc, sức khỏe, trí tuệ

Thầy cũng nhắc về các ưu thế dễ khiến ta ỷ lại: dòng giỏi sang quý, nhan sắc, sức khỏe, tài năng, trí tuệ. Ví dụ, người đẹp thường dễ được cảm tình, được ưu đãi, nên sinh ra ỷ lại. Nhưng có một điều thú vị: mọi người nhìn gương đều thấy mình đẹp hơn thực tế. Thầy kể, hồi nhỏ Thầy nhìn gương thấy mình đẹp lắm, nhưng sau đó nhận ra đó chỉ là tâm lý chủ quan. Nếu không nhận ra, Thầy sẽ ra ngoài điệu đà, rồi sớm muộn ưu điểm biến mất.

Với trí tuệ cũng vậy. Thầy kể hồi nhỏ học giỏi toán, tính nhẩm rất nhanh. Có người nhờ tính giùm, Thầy khinh dễ, kết quả tính sai hết. Sau này suy ngẫm, Thầy thấy chính tâm ỷ lại khiến mình lơ đễnh. Đó là bài học về sự nguy hiểm của kiêu mạn.

Quy luật nhân quả: ỷ lại cái gì, mất cái đó

Thầy Chân Quang khẳng định: “Ta ỷ lại cái gì ta sẽ mất cái đó.” Mất nhanh hay chậm tùy phước, nhưng chắc chắn sẽ mất. Cái dễ mất nhất là tình thương yêu, bởi tình thương mong manh nhất. Khi ta ỷ lại vào tình yêu của người khác mà không trân trọng, dần dần mất lòng, rồi tan vỡ. Cũng vậy, ỷ lại vào nhan sắc, sức khỏe, tài năng… rồi những thứ đó sẽ biến mất theo nhân quả.

“Ta ỷ lại cái gì ta sẽ mất cái đó. Nhưng mất nhanh hay mất chậm thì tùy phước của ta. Nhưng mà ta sẽ mất.”

ỷ lại trong đạo: nguy hiểm hơn ngoài đời

Thầy Chân Quang cảnh báo: trong Phật pháp, ỷ lại còn đáng sợ hơn. Có người ỷ lại vào việc vào đạo trước rồi coi thường người đến sau. Có người ỷ lại vì tụng kinh hay, ngồi thiền giỏi, giữ giới nghiêm, đến nỗi quên mất mục đích chính là tu tâm. Thầy nói: “Cái tâm lý ỷ lại phá hỏng cái tâm hồn cái đạo đức của ta.” Vì vậy, trong đạo tràng cũng vậy, người đi trước có trách nhiệm dìu dắt người sau, nhưng đừng lấy sự trước sau làm kiêu mạn. Càng tu tập, càng phải tinh tấn và khiêm hạ.

“Cái tâm lý ỷ lại phá hỏng cái tâm hồn cái đạo đức của ta.”

Làm sao để nhận diện và buông bỏ ỷ lại?

Thầy dạy: “Ta ỷ lại rồi ta sẽ kiêu mạng. Ta kiêu mạng rồi ta sẽ làm bậy. Ta làm bậy rồi thì cái mà ta ỷ đó sẽ biến mất.” Vậy làm sao để phòng tránh? Hãy thường xuyên quán chiếu: mình đang có ưu thế gì? Mình có đang dựa vào đó để tự mãn hay khinh người không? Hãy nhớ rằng mọi thứ - nhan sắc, sức khỏe, tiền bạc, tình yêu - đều vô thường. Chỉ có sự tu tập, nỗ lực và khiêm nhường mới đưa ta đến an lạc bền vững.

“Ta ỷ lại rồi ta sẽ kiêu mạng. Ta kiêu mạng rồi ta sẽ làm bậy. Ta làm bậy rồi thì cái mà ta ỷ đó sẽ biến mất.”

Hãy nhìn lại chính mình, xem mình đang nương dựa vào điều gì. Đừng để những ưu điểm trở thành điểm chết. Hãy sống với lòng biết ơn, tinh tấn trong tu tập, để mọi khía cạnh của cuộc đời đều là cơ hội cho sự chuyển hóa và an vui.