Phân loại tâm thức: Tự mình trở thành nhà tâm lý học

Có bao giờ bạn tự hỏi: Vì sao chỉ một câu nói của ai đó khiến bạn nóng giận? Vì sao khi tâm bực bội, mắt bạn nhìn mọi thứ đều tối tăm? Câu hỏi ấy tưởng đơn giản nhưng ít người trả lời được. Đêm nay, trong bài giảng Phân loại tâm thức, Thầy Thích Chân Quang đã mở ra một cái nhìn sâu sắc về chính cái tâm của mình.

Vì sao bạn không hiểu được tâm mình?

Thầy Chân Quang mở đầu bằng một điều rất lạ: Con người thường không hiểu được tâm lý của chính mình. Tâm ở ngay trong mình, hằng ngày điều khiển mình ăn, nói, làm, vậy mà để hiểu tâm như thế nào thì không ai hiểu. Vì hoa không hiểu, nên con người đau khổ, bức xúc, bối rối. Nhiều người phải tốn tiền đến các nhà chuyên viên tâm lý để được tư vấn. Nhưng chữa bệnh tâm lý còn tốn kém hơn chữa bệnh thân.

“Bài này nó hay như vậy. Tự mỗi người chúng ta sẽ trở thành một nhà tâm lý học đại tài để cứu chữa cho những người thân chung quanh mình.”

Thầy kể về một vị tiến sĩ tâm lý học Việt Nam đã học ở nước ngoài. Khi nghe Phật pháp, cô ấy thừa nhận tâm lý học mình học chỉ là “cỏ rác” so với kiến thức về tâm trong đạo Phật. Vì tâm lý học Tây Phương chạy trên bề mặt, không thấy gốc rễ của vấn đề. Còn Phật giáo nắm được gốc của tâm, giúp người ta tu tập để đau khổ được bứng tận gốc, từ một người xấu trở thành người tốt, từ loạn động trở thành bình an.

Trục chính: Vô ngã và chấp ngã

Phân loại tâm thức theo Phật giáo là xét trên trục chấp ngã – vô ngã. Bậc thánh là vô ngã; phàm phu là chấp ngã. Chấp ngã ít thì còn tốt, chấp ngã nặng thì thành người xấu, chấp ngã đến cực cùng thì thành thú. Con người là loài lơ lửng ở trung gian giữa thú và thánh, vì có lý trí và biết chiến đấu với bản năng. Ngày nào còn đấu tranh với bản ngã, ta còn là con người đúng nghĩa. Ngày nào buông xuôi theo bản ngã, ta đang đi về làm thú.

“Nếu ta tu mà ta dở ta lui thì ta thấy cái chấp ngã ta tăng lên là biết ngay là ta đang lui từ từ về phía thú.”

Nhưng trục này hơi trừu tượng. Thầy đưa ra thước đo dễ hơn: tâm động loạn hay an tĩnh. Tâm an tĩnh đi về hướng vô ngã; tâm động loạn đi về hướng chấp ngã.

Năm bậc thang của tâm động

Khi tâm động, nó tỏa ra vô số điều bất thiện. Thầy liệt kê năm mức độ tương ứng với năm cửa mở xuống thấp:

• Động thứ nhất – Nóng nảy: Đây là cánh cửa đầu tiên của loạn động. Ví dụ: Bạn tự khen mình là Phật tử tốt, nhưng khi hàng xóm chửi “đạo đức giả”, bạn sôi máu lên ngay. Đó là tự ái.
• Động thứ hai – Tham lam: Khi tâm động hơn, bạn thấy tiền rơi liền nhặt bỏ túi. Ích kỷ, chỉ muốn phần hơn về mình.
• Động thứ ba – Tự cao: Luôn cho mình hơn người, so đo hơn thua, ghen tỵ đố kỵ. Từ đây có thể làm ác để hạ người.
• Động thứ tư – Dâm dục: Bản năng thú thấp kém, mất kiềm chế. Con đường làm thú mở ra.
• Động thứ năm – Ác độc: Sẵn sàng giết hại, tàn bạo. Tới đây, địa ngục mở ra.

“Cái nóng nảy là cái động thô đầu tiên. Tự ái cũng là những cái động loạn thô đầu tiên.”

Thầy nhấn mạnh: Nếu trong nhà có đứa trẻ bướng bỉnh, tham lam, nóng nảy, ta phải lo lắng. Vì nó có thể trở thành người ác độc, khi chết xuống địa ngục. Kẻ ác độc thường không nhận lỗi; phải xuống địa ngục, quỷ xứ đánh cho đến khi mềm xương mới chịu nhận lỗi.

Áp dụng vào đời sống

Hiểu được cấu trúc tâm thức, ta có thể tự nhìn lại mình. Khi nóng giận, tham lam, tự cao, dâm dục hay ác độc khởi lên, ta biết đó là tâm động. Ngược lại, khi tâm an tĩnh, ta đang đi dần lên bậc thánh. Thầy dạy: lời dạy cốt lõi của Phật là đừng làm việc ác, hãy làm việc lành, giữ tâm ý thanh tịnh.

“Đó là cái cốt lõi lời dạy của mười phương ba đời chư Phật. Đừng ác, hãy làm điều thiện và đưa đến tâm an tĩnh.”

Mỗi người chúng ta, nếu chịu khó quan sát và thực hành, sẽ trở thành một bác sĩ tâm lý học nho nhỏ cho chính mình và người thân. Từ đó, ta sống an vui và giúp nhiều người an vui.

Hãy bắt đầu ngay từ hôm nay

Hôm nay, khi bạn đọc xong bài viết này, hãy thử dừng lại và nhìn vào tâm mình. Tâm bạn đang động hay tĩnh? Nếu loạn động, đừng vội buồn. Chỉ cần nhận biết đã là một bước chân trên con đường về vô ngã. Tu tập không gì khác hơn là quay về với tâm, thấy rõ nó và chọn con đường an tĩnh, thiện lành.

Như Thầy đã chia sẻ, mỗi chúng ta đều có thể trở thành nhà tâm lý học đại tài để chữa lành mình và những người quanh ta. Hãy bắt đầu từ hơi thở, từ một lời nói nhẹ nhàng, từ một tâm ý thanh tịnh.