Bản năng hay đạo đức? Điều gì quyết định hành vi của bạn?

Bạn đang đi trên đường, bỗng thấy một con chó bị xe cán, chân què, nằm thảm thương bên vệ cỏ. Bạn sẽ làm gì? Bỏ đi, xót xa rồi vẫn bước, đem về nuôi, hay lại nghĩ đến bữa thịt chó? Cùng một cảnh, mà mỗi người lại chọn một cách hành xử khác nhau. Vì sao vậy? Bài giảng Bản Chất Của Hành Vi của TT. Thích Chân Quang sẽ cho chúng ta câu trả lời bất ngờ.

Ba nguồn tâm dẫn dắt mọi hành vi

Theo Thầy Chân Quang, dù ta làm gì hay không làm gì, đó cũng là một hành vi, và mỗi hành vi đều tạo ra nghiệp. Nhưng điều thú vị là hành vi ấy được thúc đẩy từ ba nguồn: bản năng, thói quen và đạo đức. Hãy xem lại con chó bị nạn. Người bỏ đi vì thói quen không quan tâm đến nỗi khổ chúng sinh. Người tính làm thịt vì bản năng tham ăn cộng với thói quen ăn thịt chó. Người đem về nuôi là do đạo đức, lòng từ bi đã được tu dưỡng.

Mỗi cái hành vi mà ta tác động vào cuộc đời nó đều tạo thành một loại nghiệp. Khi là nghiệp thiện, khi là nghiệp ác. Và mỗi loại nghiệp thiện, nghiệp ác đó đều có cái quả báo về sau.

Bản năng: gốc rễ của mọi khổ đau

Bản năng là những khuynh hướng được lập trình sẵn trong ta: tham sống sợ chết, thích hưởng thụ, ích kỷ, và cả ái dục. Không ai dạy ta những điều đó, nhưng ai cũng mang sẵn. Hãy nhìn đứa bé giấu bánh, con chó ngoạm xương đi tìm góc kín – tất cả đều là bản năng. Thầy Chân Quang nhấn mạnh:

Bản năng là một cái khuynh hướng của tâm thức được lập trình sẵn của chúng sinh và không cần phải học, không cần phải đào tạo và chúng ta ai cũng có sẵn.

Và hầu hết bản năng đều là xấu. Nếu cứ sống theo bản năng, chúng sinh cứ luân hồi, tạo ác nghiệp mãi. Người bị dục lực chi phối thì dễ trở thành súc sinh. Chính vì vậy, các nền văn hóa có đạo đức luôn khuyến khích con người kiềm chế bớt bản năng, mà không thể diệt nó nếu chưa chứng thiền.

Thói quen: con đường mòn của tâm

Thói quen là hành vi được lặp đi lặp lại nhiều lần, trở thành phản xạ tự nhiên. Người nào quen không quan tâm đến người khác thì đứng trước con chó bị nạn cũng bỏ đi. Người nào quen ăn thịt chó thì thấy chó liền nghĩ đến món đặc sản. Thầy Chân Quang nói:

Từ nào giờ ta quen như vậy rồi thì ta sẽ lập lại hành vi đó.

Thói quen tuy không phải bản năng, nhưng cũng có thể trở thành chướng ngại lớn, khiến ta xa rời đạo đức. Nếu không nhận diện và chuyển hóa, thói quen xấu sẽ kéo ta xuống dốc.

Đạo đức: sức mạnh chuyển hóa

Nhưng may mắn thay, ở cõi người có những bậc hiền triết và những người mẹ hiền. Họ dạy ta vượt lên bản năng, thói quen xấu. Người mẹ miền Bắc dạy con: Con ăn bánh, đừng đợi bạn xin, con phải bẻ đôi và nhường bạn phần to. Con trai bà nhớ suốt đời và sống hào hiệp. Thầy Chân Quang ca ngợi lối giáo dục ấy:

Nơi cái gia đình nào, nơi cái dân tộc nào mà người ta được giáo dục kỹ thì ta sẽ thấy ở đó họ sống tốt đẹp ở chỗ là chống ngược lại cái khuynh hướng ích kỷ của bản năng.

Chính đạo đức đã giúp người chiến sĩ vượt qua nỗi sợ chết, xông pha nơi lằn tên mũi đạn vì tình yêu đất nước. Đạo đức là sức mạnh vô hình giúp con người vượt lên chính mình.

Thiền định: con đường khai mở trí tuệ

Đức Phật đã dạy: Tin ta mà không hiểu ta là bài báng ta. Nói cách khác, nếu chỉ tin mà không hiểu, không thực hành, ta vẫn chưa đi đúng chánh pháp. Thầy Chân Quang cho biết, một vị thầy Tịnh Độ của Ngài sau nhiều năm niệm Phật đã nhận ra:

Chỉ có pháp môn thiền định là giúp cho chúng ta khai mở trí tuệ và đạt được mục đích giác ngộ giải thoát.

Và vị đó quyết tâm mở trung tâm thiền định cho Phật giáo miền Tây. Khi có trí tuệ, chúng ta mới có thể thấy rõ bản năng, thói quen và đạo đức, từ đó lựa chọn hành vi đúng đắn, đem lại lợi ích cho mình và người.

Quán chiếu từ chính những hành vi nhỏ nhất của đời sống – một con chó bị thương, một người đẹp đi ngang, một lời mắng người nào đó – ta sẽ thấy tâm mình đang được dẫn dắt bởi điều gì. Hãy bắt đầu tu tập, trước hết là nhận diện bản năng, thay đổi thói quen bằng thiện pháp, và nuôi dưỡng đạo đức mỗi ngày. Thiền định sẽ giúp ta khai mở trí tuệ để tự mình nhận ra bản chất mọi hành vi, như một vị thầy đã chứng ngộ: Muốn thành Phật phải tu thiền định.