Chương 7: Ý thức rõ ràng khi não gần như ngừng hoạt động

Một trong những thách thức lớn nhất đối với mô hình "não sinh ra ý thức thuần tuý" đến từ các ca lâm sàng nơi hoạt động điện não được ghi nhận là cực kỳ thấp hoặc bằng không, nhưng bệnh nhân sau đó báo cáo có trải nghiệm ý thức rõ ràng, có cấu trúc.

Trường hợp được trích dẫn nhiều nhất là ca của bác sĩ phẫu thuật thần kinh người Mỹ Eben Alexander, người bị viêm màng não do vi khuẩn E. coli hiếm gặp tấn công vỏ não trong bảy ngày hôn mê sâu năm 2008. Với tư cách một nhà thần kinh học, chính ông ban đầu cũng hoài nghi sâu sắc về khả năng có bất kỳ trải nghiệm ý thức nào trong tình trạng vỏ não bị tổn thương nặng như vậy, nhưng ông đã báo cáo lại một trải nghiệm cực kỳ chi tiết và có cấu trúc trong thời gian hôn mê. Trường hợp này, dù không phải là bằng chứng khoa học đối chứng chặt chẽ (vì thiếu dữ liệu EEG liên tục trong suốt quá trình), đã khơi lại cuộc tranh luận về giới hạn của mô hình thần kinh thuần tuý.

Về mặt phương pháp luận nghiêm ngặt hơn, các nghiên cứu về "ý thức còn sót lại" (covert consciousness) ở bệnh nhân trong trạng thái thực vật hoặc ý thức tối thiểu, do nhà thần kinh học Adrian Owen và cộng sự thực hiện bằng fMRI, đã cho thấy một phát hiện gây chấn động: một số bệnh nhân được chẩn đoán lâm sàng là "trạng thái thực vật" — không có bất kỳ dấu hiệu hành vi nào của ý thức — vẫn có khả năng thực hiện các nhiệm vụ tưởng tượng phức tạp theo yêu cầu (như tưởng tượng chơi tennis) với hoạt động não bộ tương tự người khoẻ mạnh, chứng tỏ họ có ý thức nhưng hoàn toàn không thể biểu hiện ra bên ngoài qua vận động. Phát hiện này, dù không trực tiếp chứng minh ý thức tách biệt khỏi não, cho thấy rằng thang đo hành vi truyền thống để đánh giá ý thức là hoàn toàn không đủ tin cậy — và gợi ý rằng ý thức có thể tồn tại trong những trạng thái mà chúng ta hoàn toàn không ngờ tới.