Chương 6: Trải nghiệm cận tử (NDE) — hiện tượng và nghiên cứu

Trải nghiệm cận tử (Near-Death Experience — NDE) là một trong những hiện tượng được nghiên cứu khoa học nhiều nhất trong lĩnh vực ý thức phi thường. Đây là những trải nghiệm được báo cáo bởi khoảng 10-20% bệnh nhân sống sót sau ngừng tim — thời điểm mà hoạt động điện não trên EEG thường tụt xuống mức phẳng (flatline) trong vòng 10-20 giây.

Đặc điểm chung của NDE, được tổng hợp qua hàng ngàn ca trên khắp thế giới, bao gồm: cảm giác tách rời khỏi cơ thể và quan sát nó từ bên ngoài (trải nghiệm xuất hồn); di chuyển qua một đường hầm hướng về ánh sáng; gặp gỡ những người thân đã khuất hoặc các "thực thể ánh sáng"; hồi tưởng lại toàn bộ cuộc đời trong tích tắc (life review); cảm giác an lạc, bình yên sâu sắc vượt xa bất kỳ cảm xúc nào từng trải nghiệm; và một sự thay đổi nhân cách lâu dài sau khi hồi phục — thường là giảm sợ chết, tăng lòng trắc ẩn, và thay đổi hệ giá trị sống.

Nhà tim mạch học người Hà Lan Pim van Lommel đã công bố một nghiên cứu tiến cứu (prospective study) trên 344 bệnh nhân ngừng tim tại 10 bệnh viện Hà Lan, đăng trên tạp chí y khoa uy tín *The Lancet* năm 2001. Nghiên cứu ghi nhận 18% bệnh nhân báo cáo có NDE, với mức độ chi tiết và nhất quán đáng kinh ngạc, dù họ ở trong trạng thái lâm sàng mà hoạt động não được cho là tối thiểu hoặc không đo được. Đáng chú ý, van Lommel phát hiện rằng thời gian ngừng tim hay tình trạng thiếu oxy không tương quan trực tiếp với việc có hay không có NDE — một điểm gây khó khăn cho giả thuyết thuần tuý sinh lý cho rằng NDE chỉ là sản phẩm của não bộ thiếu oxy.

Nghiên cứu AWARE (AWAreness during REsuscitation) do bác sĩ Sam Parnia dẫn đầu tại nhiều bệnh viện ở Anh và Hoa Kỳ đã đặt các hình ảnh ở vị trí cao trong phòng cấp cứu — chỉ có thể nhìn thấy từ trên cao nhìn xuống — để kiểm tra tính khách quan của trải nghiệm "xuất hồn nhìn xuống cơ thể". Dù số ca xác nhận được chi tiết chính xác còn ít do tỷ lệ sống sót sau ngừng tim thấp, nghiên cứu này đại diện cho một trong những nỗ lực nghiêm túc nhất nhằm kiểm định thực nghiệm hiện tượng NDE bằng phương pháp khách quan, khả kiểm chứng.

Các nhà phê bình đưa ra nhiều giả thuyết sinh lý thay thế: thiếu oxy não (hypoxia/anoxia) gây ảo giác, tăng CO2 (hypercapnia), giải phóng endorphin và ketamine nội sinh, hay hoạt động bùng nổ của sóng gamma ngay trước khi chết (như phát hiện trong một số nghiên cứu trên chuột và một ca người năm 2022 tại Đại học Michigan cho thấy hoạt động gamma tăng vọt trong não ngay sau ngừng tim). Đây là những giả thuyết đáng được cân nhắc nghiêm túc, và bản thân người viết cho rằng khoa học cần tiếp tục điều tra các cơ chế sinh lý này một cách kỹ lưỡng. Tuy nhiên, chúng chưa giải thích được đầy đủ tính chất có cấu trúc, mạch lạc và đầy ý nghĩa của những trải nghiệm này — khác hẳn với ảo giác điển hình gây bởi thiếu oxy, vốn thường hỗn loạn, rời rạc, và không được ghi nhớ rõ ràng, trong khi ký ức NDE lại đặc biệt sống động và ổn định qua nhiều năm, thậm chí sống động hơn cả ký ức về các sự kiện có thật trong đời, theo một số nghiên cứu so sánh về "tính thực" của ký ức (memory characteristics questionnaire).