Trí Tuệ Và Cảm Xúc: Hai Tầng Tâm Thức Bạn Cần Phân Biệt

“Con thương sư phụ nhất trên đời!” – Một Phật tử từng thốt lên như thế. Nhưng Thầy Thích Chân Quang lại nhẹ nhàng nói: “Sư thường không tin những lời nói kiểu đó.” Vì sao lại không tin? Vì tình cảm của con người có đến hai tầng khác nhau. Một tầng rất dễ bay theo gió và một tầng cắm sâu xuống lòng đất.

Mọi việc trên đời đều do cảm xúc thúc đẩy

Thầy Chân Quang giảng rằng, không có một hành động nào trên đời là vô nghĩa. Tất cả đều bắt nguồn từ một động cơ, mà động cơ đó đều thuộc về tình cảm và cảm xúc. Người ăn cướp ngân hàng vì bị bức xúc bởi nợ nần; người lên đường nhập ngũ vì lòng yêu nước, vì bức xúc khi đất nước bị xâm phạm. Cả những cử động nhỏ như nhúc nhích khi ngồi lâu cũng do cảm xúc khó chịu vì tê máu thôi thúc.

“Tất cả mọi việc trên đời này, tất cả mọi việc không xót việc nào, không bao giờ ta có làm một việc gì vô tình ngẫu nhiên cả. Tất cả đều do một động cơ thúc đẩy… Tất cả các động cơ đó đều thuộc về tình cảm và cảm xúc.”

Hai tầng tâm thức: Sóng nước và dòng hải lưu ngầm

Thầy phân biệt hai tầng cảm xúc: tầng nông – như những con sóng trên mặt biển, ầm ĩ một lúc rồi tan; và tầng sâu – như dòng hải lưu ngầm, âm thầm chảy mãi, cuốn trôi mọi thứ. Cùng một lời nói, cùng một tình cảm, nhưng có thể thuộc về tầng này hay tầng kia. Khi ta mới gặp ai mà thấy “thương” dữ dội, nhiều khi đó chỉ là like – sự thích thú nông cạn, không phải love – tình yêu bền vững. Thầy hài hước nhắc lại câu hát: “Phút đầu gặp em tinh tú quay cuồng…” – và cảnh báo rằng thứ tình cảm đó có thể biến mất rất nhanh.

“Cái từ thì giống nhau nhưng cái tầng của tâm thức nó khác nhau… Cái tình cảm cảm xúc của ta nó hai loại nên khi ta thấy ta thương ai, coi chừng cái tình thương đó nó là ở cái tầng trên chứ không phải là ở tầng sâu của tâm thức. Và nó dễ mau phai.”

Cảm xúc nông cạn: Nghe giảng ba tháng rồi quên sạch

Thầy kể chuyện nhiều người nghe được một bài giảng hay, liền tự nhận mình là Phật tử. Nhưng ba tháng sau, họ lại quậy tưng bừng, quên sạch đạo lý, thậm chí “hư trở lại”. Vì sao? Vì cái thích đó nằm ở tầng tâm thức cạn chưa ăn sâu vào tiềm thức. Thầy dạy: Đừng vội tin vào những cảm xúc mãnh liệt nhưng chóng tàn.

“Bởi vì cái thích của 3 tháng trước khi nghe một bài giảng á nó đang nằm ở cái tầng tâm thức cạn, ở cảm xúc cạn chưa đủ để chìm sâu vào trong tiềm thức.”

Đức Phật không bày tỏ cảm xúc, nhưng tình thương vô tận

Thầy kể lại câu chuyện Đức Phật nhịn ăn để chờ một người nông dân đói khát được ăn trước. Người nông dân ấy vì no bụng mà tâm trí bình an, nghe pháp và chứng quả ngay hôm đó. Đức Phật không hề bày tỏ cảm xúc, không ôm chầm lấy ai, nhưng tình thương của Ngài thật sâu, thật vô lượng.

“Và ta thấy Phật cứ vậy không làm gì, không bao giờ bày tỏ tình cảm, tình thương. Nhưng mà tình thương của Phật thì sao? Thật là sâu sắc, thật là minh mông, thật là vô tận đối với chúng sinh.”

Tình sanh thì trí cách: Cảm xúc che mờ lý trí

Thầy nhắc lại câu nói của nhà Phật: “Tình sanh thì trí cách.” Khi cảm xúc dâng trào, trí tuệ bị che lấp, ta dễ đưa ra quyết định sai lầm. Giận quá mất khôn, buồn quá mất hướng đi. Muốn xử lý đúng, ta phải tạm gác cảm xúc sang một bên.

“Khi tình sanh, sự xuất hiện của tình cảm, của cảm xúc mà xuất hiện thì ta bị che lấp. Cái trí tuệ ta bị che lấp. Ta không phán đoán đúng, ta không xử lý đúng nữa… Nhớ khi ta giận ai quá, ta muốn nói một câu gì để cho thỏa cái giận đó thì câu nói đó chắc chắn nó thuộc về sự ngu si.”

Nhìn lại bản thân, bạn sẽ thấy có những lúc mình nói yêu ai đó nhưng chỉ sau vài tháng đã thay lòng. Có những lúc mình hứa quyết tâm tu tập, nhưng rồi cũng phai nhạt. Đó là vì cái tình cảm ấy mới nằm ở tầng nông. Muốn xây dựng một tình thương bền vững, muốn trí tuệ sáng suốt, hãy học cách lắng nghe nội tâm, phân biệt rõ ràng hai tầng cảm xúc của mình. Để mỗi hành động ta làm đều xuất phát từ đáy lòng, không phải vì gió cuốn, để những gì ta gieo xuống đất, từ từ lớn lên thành rễ sâu.