Nghiêm và Từ: Hai thái độ tưởng đối nghịch luôn hiện hữu nơi Đức Phật

Có bao giờ bạn tự hỏi, tại sao Đức Phật vừa từ bi vô lượng, vừa nghiêm khắc đến mức khiến chúng sinh phải kính sợ? Trong một đêm nọ, có một Phật tử nằm ngủ trong chùa, vừa thiếp đi thì thấy một vị Hộ Pháp trên trời đánh mạnh vào vai. Tỉnh dậy, anh ta nhìn xuống dưới chân mình là một tấm lịch có hình Đức Phật. Anh ta hiểu ra mình đã vô lễ, liền ngồi dậy niệm Phật sám hối ba tiếng.

Sự việc này khiến chúng ta nhớ lại lời Thầy:

"Nghiêm là nghiêm trang, từ là từ bi. Tức là hai cái đức tính nó dường như trái ngược nhau nhưng mà lại luôn luôn cùng hiện hữu nơi cái tư cách, nơi cái thái độ của Đức Phật và chư thánh."

Hiểu đúng chữ Từ trong đời sống

Trong tiếng Việt, chữ “từ” thường được hiểu theo hai nghĩa: hiền lành và thương người. Một người hiền lành là người không có phản ứng mạnh trước những xúc phạm, nhưng chưa chắc đã chủ động thương yêu. Còn người có lòng từ thật sự thì gặp ai cũng dễ thương mến, dễ kết tình thân. Trong đạo Phật, “từ” là gom cả hai: vừa hiền lành, vừa thương người. Thầy giải thích:

"Từ là thái độ hiền lành, bao dung độ lượng đối với tất cả chúng sinh."

Người có lòng từ khiến chúng sinh bị cuốn hút, thán phục và cảm mến. Một người có lòng từ lớn là chỗ tựa cho những ai đang đau khổ, lầm lỗi, để họ có thể bày tỏ và xin lời dạy. Trong một thế giới đầy đề phòng, thờ ơ, người có lòng thương yêu thật sự là một điểm sáng hiếm hoi.

Nghiêm khắc – một biểu hiện của tình thương

Nhiều người lầm tưởng rằng từ bi là luôn luôn mềm mỏng, dễ dãi. Nhưng Thầy nhấn mạnh:

"Cái thái độ nghiêm khắc là cần thiết. Cho nên khi mà có thái độ nghiêm như vậy thì chúng sinh cảm thấy kính nể, phải sợ, phải khuất phục bởi thái độ nghiêm khắc của chư Phật, chư Bồ Tát."

Chúng ta có thể hiểu qua ví dụ nuôi dạy con trẻ. Khi đứa bé băng qua đường, đi chơi xa không xin phép, nếu cha mẹ chỉ ôm ấp vỗ về mà không cương quyết trách phạt, lần sau bé sẽ tiếp tục. Nhưng nếu cha mẹ nghiêm khắc, có khi đánh đòn, thì đứa trẻ sợ mà không tái phạm. Cái đánh đòn ấy không phải vì ghét con, mà vì thương con. Thầy nói:

"Từ mà không nghiêm thì đứa bé đang trở thành quái vật."

Trong xã hội hiện đại, con một thường được chiều chuộng quá mức, dẫn đến hỗn láo, ích kỷ – đó là hậu quả của sự thiếu vắng sự nghiêm khắc.

Người được nhắc nhở, quở trách là người còn có lòng thành, còn được thương. Người không ai nhắc nữa là người đã đánh mất duyên với thần thánh.

Bốn nguyên nhân tạo nên sự cân đối giữa nghiêm và từ

Theo Thầy, có bốn yếu tố làm nên thái độ cân đối này:

• Nội tâm thanh tịnh – không còn ác độc, hung dữ, nóng nảy.
• Thương yêu chúng sinh – lòng từ ái tràn đầy.
• Kính trọng chư thánh – biết tôn kính các bậc đáng kính, tạo nên uy nghi.
• Biết rõ thiện ác – trí tuệ phân biệt đúng sai từ thô đến tế.

Khi có đủ bốn điều này, tự nhiên con người sẽ toát ra sự nghiêm và từ một cách cân đối. Thầy nhấn mạnh: “Đạo Phật không chỉ là nói đến tâm thanh tịnh.” Nếu tu theo đạo Phật mà chỉ thiên về một mặt, tu sẽ bị sai lệch.

Từ bi phải có trí tuệ

Trong thực tế, chúng ta thường nghe câu “từ bi phải có trí tuệ”. Thầy đặt câu hỏi: Khi thấy người đói, ta mua cho ông bao gạo có phải là từ bi không? Có, nhưng chưa trọn vẹn. Vì ăn hết bao gạo, người ta lại đói. Thay vào đó, ta nên cho họ một chiếc cần câu, để họ tự mưu sinh.

"Đừng có giúp cho hắn con cá mà hãy cho hắn một cái cần câu."

Sâu hơn nữa, giúp vật chất chỉ tạm thời, giúp người ta tạo phước mới bền lâu. Nhưng giúp đạo đức mới là bền lâu nhất. Người có đạo đức sẽ luôn biết cách tạo phước, thương người, và đứng vững trên đôi chân của mình.

Bài học từ sự khác biệt giữa nghiêm và từ không chỉ nằm ở việc hiểu Đức Phật, mà còn là con đường thực hành cho chính chúng ta. Hãy tập nuôi dưỡng bốn tâm: thanh tịnh, thương yêu, kính trọng và trí tuệ. Khi có được sự cân đối giữa nghiêm và từ, chúng ta sẽ trở thành chỗ tựa vững chắc cho những người xung quanh, và cũng là cách đưa bản thân đến bến bờ giác ngộ.

Xin hãy bắt đầu từ hôm nay, trong từng lời nói, hành động, và cả trong đôi mắt nhìn đời.