Năm cặp tâm bất thiện: Tấm gương soi tâm hồn người tu

Bạn đã bao giờ thức dậy giữa đêm vì một nỗi bực tức dai dẳng về ai đó? Cơn giận âm ỉ, chưa bùng phát, nhưng nó len lỏi vào từng suy nghĩ khiến bạn mất ngủ triền miên? Nếu có, có thể bạn đang nuôi dưỡng một trong năm cặp tâm bất thiện mà Phật đã chỉ dạy trong Tăng Chi Bộ Kinh. TT. Thích Chân Quang mở đầu bài giảng "Hai Pháp" bằng lời cảnh báo về những tâm sở này: Người nào còn những cặp tâm bất thiện này thì khi chết thân hoại mạng chung sẽ đọa vào ác đạo. Còn người nào diệt trừ hết thì được sinh thú an vui, cõi lành. Hôm nay, hãy cùng nhìn lại chính mình qua năm tấm gương này.

Phẫn nộ và hiềm hận: Cơn giận từ đâu đến?

Phẫn nộ là khi cơn giận bộc phát thành thái độ, lời nói, cử chỉ thô lỗ. Hiềm hận là khi cơn giận âm ỉ trong lòng, kéo dài ngày này qua ngày khác, chờ cơ hội trả thù. Thầy Chân Quang giải thích:

"Phẫn nộ tức là cái cơn giận ghét nó bộc phát ra thấy luôn ra cái thái độ, ra lời nói, ra cử chỉ. Còn hiềm hận thì cũng là cái giận, cái ghét nhưng mà thu kính lại trong lòng, giữ lại trong lòng, nó âm ỷ và kéo dài."

Nếu bạn thường xuyên giận dữ, hãy sám hối mỗi ngày trước khi cơn giận bùng phát. Đợi đến lúc nó bộc phát thì khó kiềm chế. Hãy nhờ sức mạnh của ba ngôi Tam Bảo để giữ tâm bình ổn. Khi tâm thanh tịnh bước đầu, cơn giận rơi rụng như mây tan, nhưng gốc rễ sân hận vẫn còn trong bản năng – phải tu đến quả vị A-na-hàm mới diệt sạch. Hãy hiểu rằng sân hận là một loại bản năng sâu thẳm, cần nỗ lực tu tập lâu dài.

Giả dối và não hại: Lừa đảo, ác độc đều làm khổ người

Giả dối không phải là nói dối vặt vãnh, mà là lừa đảo hại người, lấy tiền của người rồi trốn biệt. Não hại là ác độc, gây đau khổ trắng trợn. Cả hai đều xuất phát từ sự thiếu lòng từ bi. Thầy Chân Quang nhấn mạnh:

"Ta không có lòng từ bi, ta không thấy được nỗi đau của người khác, không cảm nhận, không thông cảm được nỗi đau của người khác như của mình."

Khi làm tổn thương người khác, dù ít dù nhiều, tâm ta vẫn còn ác độc. Đáng sợ hơn nữa là làm cho người ta mất đạo tâm. Một khi người mất niềm tin vào Tam Bảo, họ sẽ trôi lăn trong luân hồi không lối thoát. Ngược lại, xây dựng đạo tâm cho người khác là phước lớn nhất. Hãy nuôi dưỡng lòng từ bi để không bao giờ làm khổ ai.

Tật đố và xan lẫn: Đóng lại cánh cửa thành công

Tật đố là ganh tị khi thấy người hơn mình. Xan lẫn là ích kỷ, không muốn chia sẻ. Hai tâm này liên hệ mật thiết: ganh tị khiến ta chỉ muốn hại người, ích kỷ khiến ta ôm giữ không cho ai. Thầy dạy:

"Khi thấy ai hơn mình mà mình vui mừng, cánh cửa thành công mở ra cho mình. Còn khi thấy người ta có điều gì hơn mà mình chịu không nổi thì cánh cửa thành công đóng lại, từ từ bít hết luôn."

Thay vì ganh tị, hãy học cách vui mừng khi người khác thành công. Đó là phước lành khai mở con đường trí tuệ và giàu sang cho nhiều kiếp. Tiền bạc tích trữ để xài riêng là một điều nguy hiểm. Hãy dùng của cải cho mục đích cao thượng, như chăm sóc chúng sinh hay bảo vệ đạo pháp, để tâm không rơi vào xan lẫn.

Man trá và phản trắc: Sự trung tín là gốc của mọi mối quan hệ

Man trá là mưu mô, thủ đoạn, âm thầm gợi ghét trong một mối quan hệ. Phản trắc là phản bội, là lộ diện sự gian dối. Để trở thành kẻ phản bội, trước tiên phải là kẻ man trá. Thầy nói:

"Để có thể trở thành kẻ phản bội, trước đó phải là kẻ man trá. Nó ngấm ngầm nuôi dưỡng, rồi bộc lộ ra thẳng luôn."

Trong bất kỳ tổ chức, gia đình, hay đất nước nào, chỉ cần có một kẻ man trá len vào, cơ cấu bị rạn nứt. Những người làm tay sai cho giặc, phản bội đất nước, thường có kết cục bi thảm. Hãy học theo tấm gương của Trần Bình Trọng, người máu nộ từng câu nói "Ta thà làm quỷ nước Nam còn hơn làm vương đất Bắc" – đỉnh cao của lòng trung thành.

Vô tàm vô quý: Khi mất đi lòng tự trọng và lương tâm

Vô tàm là không có lương tâm, làm sai mà không thấy hổ thẹn, đêm về vẫn ngủ ngon. Vô quý là không có tự trọng, mặt dày vô liêm sỉ, biết người ta khinh nhưng vẫn làm. Tàm và quý là áo giáp bảo vệ phẩm đức con người. Thầy giảng:

"Vô tàm là không biết mắc cỡ, không có lương tâm, làm điều sai mà không thấy hổ thẹn. Vô quý là không có tự trọng, mặt dày vô liêm sỉ."

Khi làm sai, hãy biết sám hối. Khi bị người khác khinh, hãy biết tự trọng. Sự nhạy cảm với lời nói, thái độ của người khác giúp ta giữ được nhân phẩm. Đừng bao giờ vì miếng ăn mà vào nhà người không thân, vì miếng ăn đó có thể đầy nhục nhã. Hãy giữ tàm quý như báu vật.

Năm cặp tâm bất thiện này chính là những bức màn che phủ tâm hồn. Khi buông bỏ chúng, tâm trở nên nhẹ nhàng, thanh tịnh và dần bước vào thiền định. Hãy bắt đầu bằng việc mỗi ngày sám hối trước Phật, nhìn lại chính mình, nuôi dưỡng từ bi và tự trọng. Cánh cửa giải thoát đang rộng mở cho bất cứ ai biết nhìn lại và buông bỏ.