Muốn Làm Gì Thì Làm – Có Phải Là Tự Do?

“Theo tiếng chuông chùa, bạn có nghĩ rằng tự do đơn giản là muốn làm gì thì làm?” Tự do là một khái niệm ai cũng khao khát. Nhưng liệu một kẻ trộm có nên được tự do lựa chọn hay là một người hiền có nên bị hạn chế? Trong bài giảng “Tự Do và Đạo Đức”, Thầy Thích Chân Quang đã mổ xẻ vấn đề này một cách sâu sắc, cho ta thấy rằng tự do không phải là một món quà tặng bừa bãi, mà là phần thưởng của đạo đức.

Hai Cực Đoan Của Tự Do: Từ Chế Độ Phong Kiến Đến Xã Hội Hiện Đại

Lịch sử loài người đã chứng kiến nhiều cuộc đấu tranh giành tự do. Từ thời phong kiến, con người bị ràng buộc bởi ý muốn của vua chúa. Rồi đến các cuộc cách mạng dân chủ, người ta lật ngược lại để dành cho con người quá nhiều tự do. Thế nhưng theo Thầy Chân Quang, cả hai cực đoan này đều sai lầm.

“Chúng ta thấy là cả hai đều sai lầm. Cả hai đều sai lầm. Lần lần rồi chúng ta sẽ thấy loài người từ phải tỉnh ra nhìn lại điều này.”

Đi từ cực đoan này sang cực đoan khác không phải là tiến bộ. Tiến bộ thật sự là con đường trung dung – một con đường ở giữa, vừa đủ để con người phát triển, vừa đủ để không sa vào bản năng hoang dại.

Tự Do Trong Gia Đình: Đứa Con Nào Đáng Được Tin?

Thầy đưa ra một ví dụ rất đời thường: trong một gia đình có năm người con, khi cha mẹ đi vắng, họ sẽ giao chìa khóa tiền cho ai? Chắc chắn là đứa con đàng hoàng, biết tiết kiệm, kính trên nhường dưới, không tham lam. Còn đứa con ham chơi, hút thuốc, uống rượu thì không ai dám giao tài sản cho nó.

“Chúng ta chỉ giao cái quyền, cái sự tự do cho người nào có đạo đức thôi. Rõ ràng người nào mà càng có đạo đức thì mới xứng đáng được hưởng nhiều tự do.”

Điều này dễ hiểu trong gia đình, nhưng khi ra ngoài xã hội, chúng ta lại áp dụng một khuôn tự do chung cho tất cả. Đó là điều chưa hợp lý, nhưng loài người chưa thể khắc phục vì không biết ai xứng đáng từ khi sinh ra.

Khuôn Mẫu Tự Do Chung Cho Mọi Người Là Bất Hợp Lý

Loài người không thể giống như vị thần có con mắt thần nhìn thấu tâm địa mỗi người. Vì vậy, chúng ta đành duy trì luật pháp chung cho mọi người, dù biết rằng nó không công bằng. Thầy tưởng tượng rằng vài trăm năm sau, con người dùng máy quét gen để xác định đạo đức từ khi mới sinh, và mỗi người sẽ có một bộ luật riêng: người tốt được tự do đi khắp thế giới, kẻ xấu bị hạn chế trong vài bước.

“Tự do là điều không thể cho ai giống ai được. Phải đánh giá theo từng người. Người nhiều đạo đức thì được hưởng nhiều tự do, kẻ ít đạo đức thì phải bị hạn chế.”

Dù là viễn tưởng, ý tưởng này cũng chỉ ra rằng tự do và đạo đức phải đi đôi. Chính sự bất bình đẳng trong tự do lại là điều công bằng, hợp lý.

Đạo Đức Tăng Trưởng, Tự Do Tăng Trưởng

Từ góc độ xã hội, người có đạo đức được tự do nhiều hơn, trở thành người có ích. Còn từ góc độ Phật pháp, đạo đức còn dẫn đến sự giải thoát tâm hồn. Thầy kể câu chuyện về một tù nhân tử hình niệm Phật và được giảm án, rồi khuyên chúng ta đừng lo lắng về tự do, mà hãy lo về đạo đức của mình.

“Đừng có bận tâm là mình phải muốn làm điều gì là phải làm được điều đó. Mà chúng ta hãy bận tâm một điều là cái đạo đức mình đến mức độ nào. Cứ sống thật đạo đức thì chúng ta sẽ rất là được tự do.”

Khi đạo đức đạt đến tuyệt đối, tự do cũng trở nên tuyệt đối. Đó chính là giải thoát, là không còn bị ràng buộc trong ba cõi, sáu đường. Con đường tu tập chính là con đường tăng trưởng đạo đức từng ngày để mở rộng tự do nội tâm.

Tự Do Là Cơ Hội Sáng Tạo Nhưng Cũng Là Thử Thách

Không thể phủ nhận rằng tự do giúp con người phát huy sáng tạo trong văn học, nghệ thuật, khoa học kỹ thuật. Nhưng tự do quá mức cũng làm bản năng xấu phát triển: tham lam, ích kỷ, dễ sa ngã. Đây là bài toán mà xã hội hiện đại chưa tìm ra lời giải hoàn hảo.

Chúng ta cũng vậy, nếu tự phát triển đạo đức, chúng ta sẽ tự có được những cơ hội và an nhiên. Đừng cầu xin tự do từ bên ngoài, hãy tự tạo nó bằng những hành động thiện lành.

Hãy bận tâm đến đạo đức, không phải tự do. Khi đạo đức tròn đầy, tự do tuyệt đối sẽ đến. Đó là lời nhắn nhủ từ trái tim của Thầy Thích Chân Quang dành cho chúng ta trong thế giới đầy biến động này.