Bản năng xấu là gì? Cách diệt trừ để chuyển hóa tâm hồn

Có bao giờ bạn tự hỏi, vì sao khi thấy người khác thành công, lòng mình lại dậy lên một chút ghen tị? Vì sao khi bị ai đó nói lời khó nghe, mình lập tức muốn đáp trả? Đó không hẳn là do tính cách, mà là do những bản năng sâu kín trong tâm ta – những “bản năng xấu” cần được nhận diện và chuyển hóa. Bài giảng của TT. Thích Chân Quang dưới đây sẽ đưa ta đi từ sự hiểu biết về nguồn gốc của các bản năng đến những bước thực hành cụ thể để diệt trừ chúng, giúp cuộc sống trở nên an nhiên tự tại hơn.

Mỗi loài có một bản năng – con người cũng vậy

Theo Thầy Thích Chân Quang, mỗi loài chúng sinh đều mang những tập tính, bản năng riêng. Chó có tính trung thành, khỉ thích bắt chước, loài ong đoàn kết và cần cù, còn con người vượt trội hơn cả là khả năng sáng tạo. Những bản năng này không cần học mà tự nhiên có, nằm ngay trong gen, trong máu của mỗi loài. Điều đặc biệt là chúng liên quan đến nghiệp: nếu con người phản bội, có thể phải sinh vào kiếp chó để học lại đức trung thành; người sống chia rẽ, làm biếng có thể sinh vào kiếp ong để học bài học đoàn kết, cần cù.

Ai mà hay chia rẽ, ai mà hay làm biếng thì sẽ được xin làm ong để học lại bài học mà mình thiếu khi mình làm người. Khi làm người mà mình phản bội thì mình sẽ xin làm chó. Khi làm người mà mình không biết học cái hay của người khác thì mình sẽ được xin làm khỉ.

Điều này nhắc nhở chúng ta rằng, cuộc sống hiện tại không phải là ngẫu nhiên. Những đức tính mà chúng ta còn thiếu, những lỗi lầm trong quá khứ, có thể đang kéo chúng ta về những cõi thấp kém hơn. Nhưng đồng thời, nó cũng mở ra cơ hội để chúng ta ý thức và sửa đổi từ bây giờ.

Những bản năng xấu trong tâm hồn mỗi người

Bên cạnh những tập tính cơ bản, chúng sinh còn có những bản năng xấu: tham lam, sân hận, ái dục, đố kỵ... Chúng tồn tại ở mọi loài, nhưng ở con người, nhờ trí thông minh mà chúng trở nên nguy hiểm gấp bội. Tham lam có thể khiến người ta cướp đoạt tài sản của nhau; giận dữ có thể huỷ diệt cả gia đình, dòng họ, thậm chí cả một ngôi làng. Đáng chú ý nhất là sự đố kỵ – một bản năng chỉ xuất hiện ở những loài thông minh. Khi đố kỵ khởi lên, người ta tìm cách chê bai, bới móc, hạ thấp người khác chỉ để thỏa mãn cái tôi của mình.

Cứ nghe con người ta khen nhau thì ta biết trái đất đang trong giai đoạn thiên đường hạnh phúc. Mà cứ nghe cái lời chê nhiều thì ta biết trái đất địa cầu này đang đi qua giai đoạn tâm tối, tội lỗi.

Vì vậy, Thầy nhắc chúng ta hãy tập khen ngợi những điều tốt đẹp ở người khác, thay vì chỉ trích. Mỗi lời khen là một ánh sáng, mỗi lời chê là một bóng tối phủ lên cuộc đời. Chúng ta có quyền chọn cách làm cho thế giới tươi sáng hơn.

Hai hạng chúng sinh: Thuận theo hay cưỡng lại?

Tất cả chúng ta đều còn là phàm phu, còn đầy những bản năng xấu. Nhưng Thầy phân chia thành hai hạng: một là thuận theo bản năng, hai là cưỡng lại. Những người thuận theo tham, sân, si một cách dễ dàng là đang đọa lạc. Những người cưỡng lại, kiềm chế bản năng, chính là những người đang bước trên con đường tu tập. Họ vẫn còn phàm, nhưng họ đang chiến đấu.

Nếu không phải số hai thì không ngồi đây trong đêm trung thu này. Sự thật là không có mà là ngày trung thu nơi ngôi chùa thân yêu. Nhìn trăng lên bên lưng đồi treo leo. Nghe tiếng kinh bẫy theo lan mấy chiều.

Và chính trong những khó khăn khi cưỡng lại bản năng, ta mới thấy hết vẻ đẹp của sự tu dưỡng. Thầy chia sẻ: “Cái quý của ta, cái đáng yêu của ta là cái vất vả chiến đấu với những bản năng đó.”

Năm bước diệt trừ bản năng xấu

Để diệt trừ những bản năng xấu, Thầy đề ra năm bước cụ thể, có thể áp dụng trong đời sống hàng ngày:

• Tôn kính các bậc thánh: Đây là phước đầu tiên. Khi chúng ta đảnh lễ, tôn kính Phật, Bồ Tát, A-la-hán, chúng ta tạo ra những hạt giống tốt trong tâm, giúp mau chóng nhận ra con đường tu đúng và có đủ năng lượng để chống lại cám dỗ.
• Nghe và tư duy về đạo lý: Lắng nghe những lời thánh hiền, suy ngẫm và tự nhủ với chính mình. Nhờ chánh tư duy, tâm hồn được định hình, từ người ích kỷ ta dần học cách yêu thương người khác.
• Sống trong môi trường kỷ luật, kỷ cương: Một nơi có nội quy, giới luật sẽ chặn đứng các bản năng xấu. Giống như pháp luật trong xã hội giúp ổn định trật tự, thanh quy trong đạo tràng giúp tu tập vững chắc.
• Sống đem lại sự an tâm cho người khác: Ta nên sống và cư xử sao cho mọi người xung quanh yên tâm, đừng gây bất an. “Sống để cho mọi người yên tâm” là một công đức lớn.
• Thiền định: Đây là bước quyết liệt nhất. Qua thiền định, ta lắng tâm dần dần, diệt trừ những vọng tưởng thô, rồi sâu hơn là cội rễ vô minh. Như việc chặt lá, cưa thân, đào gốc cây, ta bứng tận gốc những bản năng xấu.

Bản năng cũng là tâm, tập tánh xấu cũng là tâm. Lắng được tâm, diệt được những cái tâm động sâu dần sâu dần sâu dần rồi có giống như cây mình bứng mất đi luôn.

Hãy bắt đầu hành trình chuyển hóa

Chúng ta không cần phải trở thành bậc thánh ngay lập tức. Nhưng mỗi ngày, mỗi giờ, khi cơn tham, cơn giận, cơn ghen tị khởi lên, chúng ta hãy dừng lại và chọn cách cưỡng lại. Hãy biết ơn những khó khăn vì đó chính là cơ hội để tâm hồn ta được rèn luyện. Mỗi bước nhỏ trong cuộc chiến với bản năng đều khiến cuộc đời này tươi sáng hơn. Và như Thầy Thích Chân Quang đã nói, “chúng ta ngồi đây với nhau vậy coi vậy chứ không dễ đâu” – đó là nhờ những phước duyên từ nhiều đời. Hãy trân quý và tiếp tục bước đi trên con đường của người biết tu.