Chương 13: Vedanta — Atman, Brahman và ý thức vũ trụ

Song song với Phật giáo, truyền thống Vedanta của Ấn Độ giáo — đặc biệt là trường phái Advaita Vedanta (Bất Nhị Vedanta) được hệ thống hoá bởi triết gia Adi Shankara vào thế kỷ thứ 8 — đưa ra một khung triết học khác về bản chất ý thức, với một điểm khởi đầu gần như đối lập với Phật giáo về mặt hình thức, nhưng lại dẫn đến những kết luận thực hành có nhiều điểm tương đồng đáng kinh ngạc.

Theo Advaita Vedanta, có một thực tại tối hậu duy nhất gọi là Brahman — ý thức thuần tuý, vô hạn, bất biến, là nền tảng của toàn bộ vũ trụ. Atman — "cái Tôi" chân thực, sâu xa nhất của mỗi cá nhân — về bản chất không khác biệt với Brahman ("Atman là Brahman" — *Ayam Ātmā Brahma*, một trong bốn "đại ngôn" — mahāvākya — của kinh Upanishad). Cái mà chúng ta trải nghiệm hằng ngày như một "cái tôi" cá nhân, tách biệt, giới hạn trong thân xác, được cho là kết quả của vô minh (avidyā) và ảo tưởng (māyā) — một lớp che phủ khiến chúng ta không nhận ra bản chất vô hạn, đồng nhất của ý thức mình với ý thức vũ trụ.

Trong khuôn khổ này, não bộ và thân xác không phải là "nguồn gốc" sinh ra ý thức, mà giống như một dụng cụ, một "ăng-ten" hay "thấu kính" mà qua đó ý thức vũ trụ vô hạn (Brahman/Atman) được khúc xạ, giới hạn, và biểu hiện thành trải nghiệm cá nhân hữu hạn. Cái chết, theo quan điểm này, không phải là sự chấm dứt của ý thức, mà là sự tan rã của "thấu kính" giới hạn đó — trong khi bản chất ý thức nền tảng vẫn tiếp tục tồn tại, không hề bị ảnh hưởng.

Bốn trạng thái ý thức theo Māndūkya Upanishad — thức (jāgrat), mộng (svapna), ngủ sâu không mộng (suṣupti), và trạng thái thứ tư "turiya" — turiya được mô tả là nền tảng ý thức thuần tuý làm nền cho cả ba trạng thái kia, không bao giờ vắng mặt ngay cả trong giấc ngủ sâu (khi "ý thức nội dung" hoàn toàn biến mất theo các phép đo EEG thông thường, nhưng khi thức dậy ta vẫn có thể nói "tôi đã ngủ ngon, không biết gì cả" — một dạng "biết" về sự không-biết, ngụ ý một tầng chứng kiến nền tảng vẫn hiện diện). Đây là một trong những mô tả hiện tượng học tinh vi nhất về ý thức từng được ghi lại trong lịch sử tư tưởng nhân loại, được phát triển hoàn toàn từ phương pháp nội quan thiền định, độc lập với — và có trước — khoa học thần kinh hiện đại hàng nghìn năm.