Tu Hành Của Tâm: Bốn Mức Độ Mà Ai Cũng Phải Trải Qua

Bạn ngồi yên một mình, đưa mắt nhìn ra khoảng trống trước mặt. Những suy nghĩ cứ lũ lượt kéo đến: một chút ghen tị, một chút tự ái, một chút hờn giận. Đấy, cuộc tu hành của tâm bắt đầu từ nơi rất nhỏ nhưng đầy bão tố. Thầy Thích Chân Quang từng mở ra bốn mức độ tu hành của tâm giúp chúng ta thấy rõ mình đang đứng ở đâu trên con đường trở về bản tâm.

Mức độ 1: Đúng và sai – Cuộc chiến nội tâm không ai thấy

Ở mức độ đầu tiên, tâm ta là chiến trường của những ý nghĩ đúng và sai. Ta từ vô lượng kiếp sống trong mê mờ, nên suy nghĩ sai rất nhiều. Những người không biết tu thì không quan tâm đúng sai, miễn sao ý mình được thành. Nhưng người đã biết tìm về Phật pháp thì bắt đầu ý thức về tội phước, đúng sai. Tuy vậy, cái khó là những ý nghĩ sai lại rất lén lút, không ai thấy. Thầy Chân Quang cảnh báo:

Cái ta nghĩ bậy trong tâm không ai biết, không ai thấy. Cho nên ta mặc tình mà nghĩ bậy. Mà nghĩ bậy nhiều rồi thì tâm hồn ta hoen ố rồi.

Bạn thử nhìn lại xem, mỗi ngày bạn thường tự khen mình bao nhiêu lần? Chê người khác bao nhiêu lần trong lòng? Có khi bạn cho người nghèo 5 lít gạo và nhắc mãi chuyện đó suốt ba tháng; khi gặp ai xinh đẹp hơn, lòng bạn dấy lên một thoáng bực bội; khi thấy bạn bè được khen, bạn tự nhủ “có gì đâu, nhờ hên thôi.” Những ý nghĩ đó làm ta tổn phước từ từ. Nếu không biết kiểm soát, giá trị con người tuột dốc như con thú.

Ba phước đặc biệt giúp tâm nhanh sáng

Thầy dạy rằng nếu không có phước, cuộc chiến đúng sai này có thể kéo dài bốn ngàn kiếp. Nhưng có ba loại phước đặc biệt giúp ta rút ngắn đáng kể.

• Thứ nhất, cung kính bậc thánh. Gặp một bậc thánh kính lễ, cúng dường, phước tăng vọt, trí tuệ bừng sáng.
• Thứ hai, khởi tâm từ bi. Thường nhắc mình yêu thương chúng sinh, phước này lớn đến nỗi ma dữ cũng phải tránh xa.
• Thứ ba, rủ bạn bè cùng tu tập. Đem giáo pháp đến cho mọi người, phước nội tâm tăng nhanh.

Nếu ta được ba cái phước này thì trong 10 năm, tâm ta thuần thiện, chết là lên cõi trời.

Mức độ 2: Tỉnh giác và bất giác – Ngọn đèn trong tâm

Khi tâm tạm thuần, hành giả bước vào giai đoạn thứ hai, đấu tranh giữa tỉnh giác và bất giác. Đây là lúc tập thiền. Có ba bước: an trú toàn thân, quán chiếu vô thường, và thấy thân này đang thở. Thầy mô tả:

Trạng thái đó là một trạng thái mà nội tâm ta trở nên rỗng rang sáng tỏ giống như có một ngọn đèn gì nó thấp ở trong nó cứ sáng sáng sáng sáng nhưng mà ý niệm thì vẫn còn khởi nha chứ chưa có hết.

Nhưng ngọn đèn đó dễ bị tắt giữa cuộc sống bộn bề. Khi bạn nấu ăn, tâm loạn như hội chợ; khi ăn cơm, bạn gắp món này món kia mà không hay biết mình đang mất tỉnh giác. Người tu phải cố gắng giữ ngọn đèn sáng. Thầy gọi đó là “bảo nhậm” – giữ gìn trạng thái tỉnh giác. Đây là mức tu của bậc chân tu, là thầy của chúng ta.

Mức độ 3: Định và động – An nhiên giữa trần thế

Bước sang mức độ ba, cuộc chiến là giữa định và động. Nhớ lời thầy: “Cái mức độ thứ ba là đấu tranh dằn co giữa cái định và cái động.” Khi tâm đã định, bạn không còn bị cuốn theo dòng chảy của thế gian. Nhưng chính ở nơi đông người, nơi việc đời và nơi hoàn cảnh xô đẩy, bạn mới thấy mình có giữ được định hay không. Có người ăn uống lặng lẽ, chỉ một hai món, không thích bày đặt nhiều. Đó là dấu hiệu của một tâm an tịnh.

Mức độ 4: Vô ngã và chấp ngã – Đỉnh cao của giải thoát

Mức độ cuối cùng là vô ngã và chấp ngã. Thầy nói: “Cái mức độ thứ tư là cái tột cao á là cái đấu tranh giữa cái vô ngã và chấp ngã.” Ở đây, vị hành giả thấy rõ cái tôi là ảo tưởng. Mọi khổ đau bắt nguồn từ chấp ngã. Khi bỏ được lớp màn này, tự nhiên tâm mở mênh mông, không còn biên giới. Nhưng đây là giai đoạn rất cao, cần nhiều tinh tấn và phước duyên.

Hành trình của tâm không chỉ là đọc hiểu, mà là thực hành. Bạn có thể bắt đầu từ mức độ đúng sai: hôm nay, hãy thử một ngày chỉ sống với những suy nghĩ tốt đẹp. Khi tâm tham sân khởi lên, nhớ ra và thay bằng một niệm từ bi. Mỗi lần như vậy, bạn đang thắng một trận chiến và tiến gần hơn về phía ánh sáng. Chúc bạn luôn giữ được ngọn đèn tỉnh giác trong mọi bước đi.