Trí tuệ và cảm xúc: Hai tầng tâm thức quyết định mọi việc ta làm

Có bao giờ bạn nghe ai đó dõng dạc nói: “Con thương thầy nhất trên đời, con chết vì thầy cũng được”? Nghe thì cảm động lắm, nhưng người thầy giàu trí tuệ lại chỉ mỉm cười và không vội tin. Vì sao vậy? Vì có những tình cảm như gió thoảng qua, và có những tình cảm như dòng sông ngầm sâu thẳm. Bài giảng “Trí tuệ và cảm xúc” của TT. Thích Chân Quang giúp ta phân biệt hai tầng tâm thức ấy, để ta không lầm lẫn trong đời sống tình cảm và biết cách nuôi dưỡng những cảm xúc bền vững.

Mọi việc trên đời đều khởi từ tình cảm

Thầy Chân Quang dạy rằng không có hành động nào là vô cớ. Người ăn cướp ngân hàng vì cần tiền, người lên đường nhập ngũ vì yêu nước, người đến chùa giữa trời nóng vì kính tin Phật pháp. Tất cả đều bắt đầu từ một động cơ của trái tim.

Tất cả mọi việc làm đều do tình cảm, do cảm xúc mà làm. Tất cả mọi việc trên đời này, không bao giờ ta có làm một việc gì vô tình ngẫu nhiên cả.

Chính vì vậy, ta cần soi chiếu tâm mình mỗi ngày: điều gì khiến ta hành động? Đó là tình yêu, là sân hận, hay là lòng trắc ẩn? Khi ta quan sát được động cơ, ta mới chủ động được cuộc đời.

Hai tầng tâm thức: Sóng nước và hải lưu

Cùng một câu nói “con yêu nước” hay “con thương thầy”, nhưng có thể xuất phát từ hai tầng tâm thức hoàn toàn khác nhau. Một tầng nông như sóng, dễ dâng lên rồi vỡ tan. Một tầng sâu như dòng hải lưu, chảy mãi không ngừng.

Cái tình cảm của ta nó tới hai tầng khác nhau. Một cái tầng rất dễ bay theo gió. Và một cái tầng nó cắm sâu xuống đất nó bền hơn.

Thầy chia sẻ: Có những đôi vợ chồng vượt bao sóng gió để đến với nhau, nhưng chỉ sau sáu tháng đã đòi ly dị. Vì họ đã nhầm lẫn cơn sóng với dòng hải lưu. Cũng vậy, có người nghe một bài giảng hay, tự nhận là Phật tử, nhưng ba tháng sau thì mọi thứ trở lại như cũ. Cảm xúc nông cạn như cơn gió, chỉ cần một thay đổi nhỏ là cuốn bay.

Tình sanh thì trí cách

Tiếng Anh phân biệt rất rõ “like” và “love”. Like là thích, có thể đến và đi nhanh. Love là yêu, bền chặt hơn. Trong Phật pháp, đau khổ ắt bắt đầu từ chỗ không phân biệt được hai thứ này.

Tình sanh thì trí cách. Khi tình cảm, cảm xúc nổi lên, trí tuệ bị che lấp, ta không còn phán đoán đúng nữa.

Vì vậy, khi giận dữ, ta đừng nói lời gì. Khi buồn bã, ta đừng quyết định việc gì. Hãy dẹp cảm xúc sang một bên, hít thở thật sâu, để trí tuệ tỉnh táo trở lại. Đó là bài học thực tế để tránh những quyết định sai lầm.

Đức Phật – tình thương im lặng

Thầy kể lại câu chuyện Đức Phật tại làng A La Vi. Một người nông dân đói rét chạy đến, mọi người đều chờ Phật ăn trước, nhưng Phật ngồi im không ăn. Mãi cho đến khi người nông dân được ăn no, Phật mới ăn và bắt đầu thuyết pháp hùng hồn.

Đức Phật không bao giờ bày tỏ cảm xúc, nhưng tình thương của Phật thì thật là sâu sắc, thật là mênh mông, thật là vô tận đối với chúng sinh.

Tình thương ấy không ồn ào, không vồ vập. Nó chìm sâu vào trong hành động, như người cha trầm lặng hỏi địa chỉ của người phụ nữ nghèo rồi tìm đến giúp đỡ lâu dài, trong khi cô con gái khóc xong rồi quên ngay. Cảm xúc nông cạn dễ qua mau, còn tình thương sâu thẳm thì hành động dai dẳng.

Sống với cảm xúc bền vững

Học được bài này, ta sẽ không còn tin vào những lời thề non hẹn biển, nhưng ta cũng biết trân trọng những lặng lẽ, âm thầm, bền bỉ. Mỗi ngày, hãy nhìn lại tâm mình: tình cảm nào đang dấy lên? Nó là sóng hay là hải lưu? Nuôi dưỡng những cảm xúc sâu mát như lòng từ bi của Phật, để mỗi hành động của ta là một bước đi trên con đường trí tuệ.