Sự Lựa Chọn Thông Minh: Nhiều Lựa Chọn Là Phước Hay Họa?

Bạn đã bao giờ đứng trước một ngã rẽ mà không biết chọn đường nào? Hay ngược lại, cuộc đời ép bạn vào một lối đi duy nhất, không cho bạn bất kỳ sự chọn lựa nào? Dù ở hoàn cảnh nào, sự chọn lựa của chúng ta luôn liên quan đến phước báu và nhân quả. Trong pháp thoại 'Sự Lựa Chọn Thông Minh', TT. Thích Chân Quang đã khéo léo chỉ ra rằng: có phước mới có quyền chọn lựa, nhưng chọn lựa thế nào cho đúng mới là vấn đề.

Phước Báu Và Quyền Chọn Lựa

Thầy Chân Quang mở đầu bằng một sự thật hiển nhiên: cuộc sống của chúng ta bị chi phối bởi luật nhân quả. Người đời trước làm nhiều việc phúc thì đời này có nhiều may mắn, có nhiều sự chọn lựa. Người ít phước thường bị nghiệp ép vào một ngõ cụt, không có con đường nào khác.

Người mà đời trước làm nhiều việc phúc thì đời này có nhiều may mắn, có nhiều sự chọn lựa.

Thầy lấy ví dụ: khi bạn muốn mua một căn nhà, nếu bạn có đủ tiền và có nhiều căn để chọn, bạn là người có phước. Còn nếu bạn chỉ đủ tiền đi thuê nhà, không có quyền lựa chọn nào khác, bạn biết mình đang kém phước. Chính vì vậy, chúng ta hãy nhìn lại cuộc đời mình: nếu còn đứng trước nhiều ngã rẽ, đó là dấu hiệu của phước báu. Nếu chỉ còn một con đường duy nhất, hãy khiêm tốn chấp nhận và tạo phước thêm.

Nếu trong cuộc sống này mà ta có nhiều cái quyền được chọn lựa thì biết rằng ta có phúc. Mà nếu ta không có cái quyền được chọn lựa gì hết biết là ta kém phúc.

Cạm Bẫy Của Người Nhiều Phước

Tuy nhiên, có phước lại cũng có mặt trái. Thầy cảnh báo rằng những người nhiều phước thường có nhiều quyền chọn lựa, họ muốn gì cũng được, nên dễ sinh tâm ỷ tài, ỷ trí, cho rằng mọi thành công đều do khả năng của mình. Họ ít khi tin vào nhân quả.

Cái người mà được nhiều quyền chọn lựa coi chừng là cái họa, họ muốn gì cũng được hết. Hầu hết những người nhiều phúc lại chính là những người không tin nhân quả.

Đó là một hiểm họa lớn. Bởi vì khi họ không tin nhân quả, họ sẽ sống bất chấp thủ đoạn, giành giật, tham lam, vơ vét về cho mình. Họ nghĩ rằng trên đời này mạnh được yếu thua, không có công bằng. Nhưng sự thật là ngay cả cái tính toán, sự ngoại giao, sự khôn khéo của họ cũng nằm trong nhân quả. Thầy nhấn mạnh:

Ta tính toán thế này, ta chọn lựa thế kia đều là nghiệp cả chứ không phải là không đâu.

Sống An Nhiên Khi Không Có Lựa Chọn

Câu chuyện bắt đầu từ những người bị cuộc đời ép vào thế không còn sự chọn lựa. Họ nghèo, tàn tật, cô độc, hoặc gặp nhiều bất hạnh. Đối với người hiểu đạo, đây không phải là lý do để than trách, mà là cơ hội để tùy duyên mà sống. Thầy nhắc lại lời của Tổ Tuệ Trung:

Cạn thì nhón gót, sâu thì vén áo.

Khi nước cạn, ta chỉ cần nhón gót để đi qua; khi nước sâu, ta vén áo lên, chấp nhận ướt chút quần. Đó là thái độ của người tu: chấp nhận hoàn cảnh, không chống cự, không khát khao mơ ước viển vông. Vì chính mơ ước, khát khao đòi hỏi làm cho ta khổ chồng thêm khổ.

Chính cái mơ ước khát khao đòi hỏi làm cho ta khổ chồng thêm khổ.

Thầy kể chuyện một ông thầy thuốc xuống sông tắm, bị người ta lấy mất quần áo. Nếu là người thường, ta sẽ khóc lóc, kêu trời, xấu hổ. Nhưng ông ấy bình thản đi bộ về nhà, không hề buồn phiền. Có người bị tai nạn mất một chân, bạn đến chia buồn, ông cười nói: 'Từ nay tôi chỉ mua một chiếc giày thôi, đỡ tốn tiền.' Một phụ nữ bị chồng bỏ, thay vì đau khổ trách móc, cô nhẹ nhàng chấp nhận: 'Từ nay chỉ lo cho mình và con, không phải lo cho ông ấy nữa, nhẹ gánh quá.' Đây chính là thái độ của người biết đạo.

Ngay trong cái khổ, cái bức bách, cái thiếu thốn mà ta phải chịu thì ta cứ đối diện cái đó, nhìn ở đó, sống trong đó, bình an trong đó. Vậy mà ta ngộ ra được nhiều điều thú vị. Và có khi từ cái ngộ đó mà ta hạnh phúc.

Nhờ chấp nhận hoàn cảnh, ta tìm thấy hạnh phúc ngay trong nghịch cảnh. Cái nghèo có thú vị của cái nghèo, cái cô độc có thú vị của cái cô độc, cái què có thú vị của cái què. Đó không phải là an phận, mà là sự dũng cảm, khôn ngoan, và đầy đạo vị.

Chọn Lựa Thông Minh Là Gì?

Nếu người ít phước phải 'ôm' lấy cái khốn đốn để sống, thì người nhiều phước lại đứng trước hiểm họa của quá nhiều lựa chọn. Khi có nhiều lựa chọn, ta không được phép chọn theo cảm tính, mà phải chọn bằng trí tuệ và đạo đức. Vậy chọn lựa thông minh là gì? Thầy định nghĩa rất rõ ràng:

Nếu ta chọn lựa một điều tốt tức là cái điều đó có lợi cho những người khác thì ta được thêm phúc. Nếu ta chọn lựa một điều mà sau đó nó ảnh hưởng xấu đến những người khác thì ta bị tội. Đó là chọn lựa thông minh.

Thầy đưa ra ví dụ: một người trúng thầu làm con đường. Anh ta có quyền chọn giảm thời gian xe lu chạy để giảm chi phí, nhưng con đường sẽ nhanh hỏng. Anh ta lấy tiền tiết kiệm được để xây từ đường cho dòng họ. Nghe có vẻ là việc tốt, nhưng đó là sự chọn lựa sai lầm. Vì nó ăn cắp từ công trình công cộng. Cái từ đường xây bằng tiền đó sẽ sập, dòng họ sẽ tan nát. Chọn lựa đúng là làm con đường bền vững, phục vụ lợi ích chung, và chấp nhận hoãn việc từ đường.

Tám Muôn Tế Hạnh Trong Đời Sống Hằng Ngày

Quay lại với cuộc sống hàng ngày, ta thấy mình luôn luôn phải chọn lựa. Hôm nay là chủ nhật, ta có ba lựa chọn: ở nhà nghỉ ngơi, đi chơi, hoặc đi chùa nghe pháp. Ta đã chọn lên chùa, đó là một chọn lựa thông minh. Nhưng rồi lại phải chọn mặc đồ gì, đi sớm hay muộn, ngồi chỗ nào, nhìn ai... Những chọn lựa nhỏ nhặt này, nếu làm với tâm vị lợi tha, sẽ trở thành tám muôn tế hạnh. Thầy nhấn mạnh:

Cái đó thuộc về chính ta, chính cái công đức tu hành của ta, chính bản lĩnh, chính trí tuệ của ta chứ không ai dạy ta được điều đó.

Đi chùa sớm để sắp xếp ghế cho mọi người, chọn trang phục đẹp để khích lệ người khác đi chùa, cầm ly nước uống thật lịch sự... Tất cả đều là cơ hội tu tập. Phật dạy một vị tỳ kheo phải giữ gìn 3000 oai nghi và 8 vạn tế hạnh. Mỗi cử động, mỗi lời nói, mỗi cái nhìn đều phải đẹp, đều phải làm lợi ích cho người.

Hãy lấy nhân quả làm thước đo, lấy lợi ích chung làm kim chỉ nam. Dù ta giàu hay nghèo, ta đều có bổn phận chọn lựa cho mình một con đường sáng. Từ hôm nay, trong từng hơi thở, từng bước đi, từng suy nghĩ, hãy tự hỏi: Lựa chọn này có mang lại lợi ích chung không? Có làm giảm bớt cái tôi không? Đó chính là sự chọn lựa thông minh.