Như Lý Tác Ý: Mỗi ý nghĩ là một nét cọ vẽ nên tâm hồn bạn

Bạn đang vội đi trên vỉa hè, chăm chú nghe điện thoại, chợt một người bán bún chả gắt lên: "Đứng đây mà nói chuyện hoài, người ta còn bán cho khách không?" Bạn sẽ khởi lên ý nghĩ gì đầu tiên? Bực bội? Thấy mình đúng? Hay cố nhịn? Rồi sau đó, bạn sẽ nghĩ gì? Đây chính là lúc bạn đứng trước một cánh cửa kỳ diệu – cánh cửa của như lý tác ý, pháp tu tập quan trọng mà Đức Phật đã dạy đi dạy lại suốt cuộc đời Ngài.

Đừng nhầm: Phật dạy không phải là "ngừng suy nghĩ"

Nhiều người đến với đạo Phật nghĩ rằng phải thả lỏng tâm trí, đè nén mọi suy nghĩ. Nhưng Thầy Thích Chân Quang chỉ rõ đây là hiểu lầm.

"Ta đến với đạo Phật á, nhiều người cứ bị nhầm ở cái chỗ là cứ đến đạo Phật là tâm đừng suy nghĩ, tâm phải thanh tịnh nên hiểu cái đó là sai. Nếu mà tâm phải thanh tịnh, tâm dừng hết mọi sự suy nghĩ, đó là cái giai đoạn đã chứng quả đi vào giai đoạn cuối cùng của sự tu hành thì mới được như vậy."

Ở giai đoạn đầu, chúng ta không thể nào bắt tâm mình đứng yên. Ý nghĩ cứ tự động sinh khởi, như con thú hoang chạy rông. Nếu không chủ động hướng nó, nó sẽ chạy về những nẻo xấu, bị kéo bởi tham, sân, si. Vậy nên, việc tu tập căn bản chính là chủ động tạo ra những ý nghĩ đúng pháp – đó gọi là như lý tác ý.

Mỗi ý nghĩ là một nét cọ

Thầy Chân Quang dùng hình ảnh rất đẹp:

"Mỗi một ý nghĩ như một nét cọ vậy, mà nó đẹp hay không thì nó làm cho bức tranh của tâm hồn ta cũng đẹp lên hay không."

Tâm hồn chúng ta là bức tranh được vẽ bởi vô lượng ý nghĩ. Mỗi ngày, mỗi giờ, ta thêm vào những nét cọ mới. Nếu ta lơi lỏng, các nét cọ vô tình sẽ tạo nên những vệt xám xịt. Nếu ta biết dùng trí tuệ để tạo ra ý nghĩ tốt, bức tranh dần sáng rực. Như một nghệ sĩ, mỗi chúng ta đều có thể làm chủ từng nét cọ của mình.

Từ "nhịn" đến "từ bi": như lý tác ý trong thực tế

Trở lại câu chuyện vỉa hè. Khi bị mắng, bạn có thể khởi lên một trong ba ý nghĩ sau:

• Nghĩ thứ nhất: "Vỉa hè là của chung, tôi là người đi bộ, tôi có quyền." – giữ vẻ hiên ngang nhưng đầy sân si.
• Nghĩ thứ hai: "Mình nhịn một câu, nhịn chín câu lành, coi như gió thoảng." – bớt giận nhưng chưa phải từ bi.
• Nghĩ thứ ba: "Người ta mưu sinh vất vả, tham sân si vốn là bản chất chúng sinh. Mình thấy thương, thấy tội nghiệp, cầu cho họ được an." – đây chính là như lý tác ý sâu sắc.

Thầy Chân Quang giải thích:

"Khi gặp việc ta khởi lên một ý nghĩ mà cái ý nghĩ đó nó đúng với đạo lý. Thế là sao? Lòng ta thanh tịnh thanh thản, mọi việc chung quanh ta bỗng nhiên nó trở nên tốt đẹp hơn."

Cùng một tình huống, ý nghĩ thứ ba nâng tâm ta lên mức độ cao hơn, nhìn thấy nhân quả và lòng từ bi. Đó chính là nét cọ màu vàng rực rỡ trên bức tranh tâm hồn.

Ý nghĩ thầm kín vẫn tạo phước và tội

Đừng nghĩ rằng chỉ nói ra hay hành động mới tạo nghiệp. Những ý nghĩ bí mật trong đầu vẫn có sức mạnh lớn lao.

"Dù là ý nghĩ bí mật trong đầu vẫn tạo thành phước, vẫn tạo thành tội."

Thầy kể về cậu bé trông hiền lành nhưng trong thâm tâm thường chê bai mẹ mê tín, nghĩ xấu về Phật. Cậu không nói ra nhưng những ý nghĩ đó âm thầm tích tụ, rồi đến lúc phát bệnh tâm thần. Ngược lại, người giữ được tâm ý trong sạch suốt đời sẽ có bộ não sáng suốt đến khi lìa trần. Ngay cả khi một mình trên hoang đảo, không ai giúp đỡ, ta vẫn tạo phước bằng cách khởi tâm từ bi và tôn kính Tam Bảo. Thật đáng suy nghĩ!

Gặp chuyện gì, hãy hỏi: tôi nên nghĩ gì?

Bạn có bao giờ bị chuyển sang một công việc vất vả hơn, lương không tăng? Bạn tức tối, vẻ mặt khó chịu. Nhưng nếu nhớ lời Phật dạy, bạn sẽ khởi ý nghĩ: "Đây là cơ hội để mình phụng sự nhiều hơn. Lương là nhân quả, cứ thuận theo." Nhờ đó, bạn an nhiên, sếp lại quý mến, nhân quả tự độ lại.

Tương tự, khi chứng kiến một lễ hội chọi trâu, bạn chọn cách nào trong năm cách nghĩ?

• Nghĩ đến chuyện cá độ.
• Nghĩ đến thịt trâu ngon.
• Phê phán văn hóa hung tàn.
• Suy luận nhân quả: những người tổ chức chọi trâu kiếp sau sẽ làm trâu chọi.
• Khởi tâm từ bi, cầu nguyện cho lễ hội bớt hung dữ, cho trâu và người được chuyển hóa.

Thầy nhấn mạnh: người có trí tuệ sẽ chọn ý nghĩ cuối cùng. Đó là như lý tác ý – tạo ra ý nghĩ đúng với đạo lý và rộng mở từ bi. Đó chính là nghệ thuật sáng tạo của người tu tập.

Kết: Bạn là nghệ sĩ của chính mình

Khi tâm hồn ta đẹp, gương mặt ta cũng trở nên đẹp. Không cần mua thẩm mỹ viện, chỉ cần mỗi ngày thực tập khởi lên những ý nghĩa thương, tôn kính, tha thứ. Thầy Chân Quang gợi ý:

"Tâm ta đẹp thì mặt ta sẽ đẹp theo. Không cần đi thẩm mỹ viện."

Hãy bắt đầu ngay từ hôm nay. Khi gặp bất kỳ chuyện gì – trên đường, trong công việc, với người thân – ta tự nhủ: "Khoan, ta chọn nghĩ gì?" Chính sự lựa chọn đó sẽ vẽ nên tương lai của ta. Như lý tác ý không phải là bài học cao siêu, mà là việc làm nhỏ nhặt từng giây. Hãy cầm cọ lên và vẽ nên bức tranh tâm hồn tuyệt đẹp của riêng mình.