Nhìn lên, nhìn xuống: Bài học đạo lý giữa đời thường

Bạn có bao giờ tự hỏi: vì sao ngày Tết, ông bà ta lại dặn "ba ngày Tết không được gây lộn, không được chửi mắng"? Và câu tục ngữ "nhìn lên chẳng bằng ai, nhìn xuống chẳng ai bằng" có ý nghĩa gì? Chắc hẳn nhiều người trong chúng ta đã nghe qua, nhưng liệu chúng ta có hiểu hết chiều sâu đạo lý ẩn chứa trong đó?

Trong một bài giảng đầu xuân tại chùa Phật Quang, TT. Thích Chân Quang đã khai thác câu tục ngữ này như một món quà tết – một bài học về yêu thương và hoan hỉ. Hãy cùng lắng nghe.

Tết – mùa của yêu thương và hoan hỉ

Thầy mở đầu bằng việc nhắc lại ý nghĩa ngày Tết: từ niềm vui của thời tiết, mùa màng, ông bà ta đã gửi gắm bài học đạo lý. Thầy nói:

"Người xưa lợi dụng cái mùa màng bắt đầu vui và buộc mọi người phải sống vui. Để chi vậy? Vì bình thường trong một năm chúng ta sống bương chải với cuộc đời này phải vất vả, phải đấu tranh, phải nỗ lực và cái tham, cái sân, cái si cũng theo đó nó phát sinh suốt cả năm trời. Cho nên con người ta không còn nhịp để sống vui, không còn cơ hội quên mất cái bổn phận là phải yêu thương nhau."

Vậy nên ngày Tết là dịp để ta ôn lại bài học quý giá nhất: bài học yêu thương và hoan hỉ. Ai sống được tinh thần đó suốt cả năm thì chính là bậc hiền.

Nhìn lên, nhìn xuống: hai thái độ cần tránh

Câu tục ngữ "nhìn lên chẳng bằng ai, nhìn xuống chẳng ai bằng" thường được dùng để an ủi chúng ta trong lúc khó khăn. Nhưng nếu dừng lại ở đó, ta có thể rơi vào tâm lý so sánh. Thầy cảnh báo:

"Khi mà nhìn lên á thấy người ta hơn mình thì mình lòng mình c ấm ức mà ganh tỵ là đừng muốn ai hơn mình. Hoặc nhìn xuống mà thấy người kém mình thì mình khinh thường người ta. Đó là tâm lý rất là bất thiện."

Thực tế, ganh tỵ và khinh bỉ làm tổn phước, khiến tài năng bị tuột xuống. Ngược lại, ta nên chuyển hóa thành tâm vui mừng với người hơn và nâng đỡ người kém.

Ai hơn ta, ta kính trọng; ai kém ta, ta yêu thương

Thầy dạy rất cụ thể:

"Ai hơn ta thì ta kính trọng. Ai kém hơn ta thì ta thương yêu, ta nâng đỡ. Đó là đạo đức. Chứ đừng có cái thái độ mà ai hơn ta thì ta ganh hoặc là ta nịnh. Mà ai kém hơn ta thì ta chà đạp, ta xua đuổi."

Đây là tâm của Bồ Tát. Thấy người giỏi hơn mà thật lòng kính trọng thì đời đời tài năng vươn lên. Thấy người kém hơn mà thương xót, nâng đỡ thì phước báu tăng trưởng. Không làm thiên tài khó, chỉ cần giữ tâm này qua nhiều kiếp.

Nhìn lên thánh, nhìn xuống chúng sinh

Áp dụng rộng hơn, khi nhìn lên các bậc thánh, ta khởi tâm tôn kính và học hỏi. Khi nhìn xuống những chúng sinh còn si mê, ta khởi tâm gánh vát trách nhiệm. Thầy nhấn mạnh:

"Nhìn lên những bậc thánh thì ta tôn kính học hỏi. Nhìn xuống chúng sinh còn si mê thì nguyện gánh vát cái trách nhiệm là sẽ đem đạo lý đến cho chúng sinh. Tâm này quan trọng lắm. Những người mà khởi được cái tâm đó là cái tâm của bậc thánh."

Đây chính là hạnh nguyện của người con Phật. Việc truyền bá giáo pháp, chia sẻ lời dạy của các vị cũng là gieo nhân giảng sư. Càng hoan hỉ với sự thuyết giảng của người khác, càng có phước thuyết giảng về sau.

Bài học từ đời sống thường nhật

Thầy lấy ví dụ về ca sĩ và giảng sư – những người dễ bị so đo với đồng nghiệp. Khi thấy ca sĩ khác được quần chúng yêu mến, đừng để lòng khó chịu. Thầy nói:

"Hễ thấy người ca sĩ khác mà được quần chúng ái mộ lòng mình phải thật sự vui thì như vậy mới là đạo đức."

Trong bất cứ lĩnh vực nào, khi thấy người hơn mình, hãy mừng cho họ. Khi thấy người kém mình, hãy giúp đỡ. Đó là cách nuôi dưỡng tâm Bồ Tát, để tài năng và phước đức ngày càng tăng trưởng.

Kết: Trao quà tết là một tâm hồn an lạc

Mùa xuân là mùa của sự sống, của yêu thương. Hãy dành tặng cho nhau một cái tết không chỉ có bánh chưng xanh, mà còn có tâm hồn hoan hỉ và đạo đức. Nhìn lên để học hỏi, nhìn xuống để thương xót. Khi ấy, tết không còn là vài ngày, mà là cả một năm an lạc.