Cẩn thận và liều lĩnh: hai mặt của một đức hạnh

Bạn có bao giờ băn khoăn: rốt cuộc nên cẩn thận hay nên liều lĩnh? Chúng ta thường nghĩ cẩn thận là tốt, còn liều lĩnh là xấu. Nhưng trong một bài giảng sâu sắc, Thầy Thích Chân Quang đã chỉ ra rằng cả hai đều có thể là biểu hiện của đạo đức, tùy vào tâm niệm và hoàn cảnh. Hãy cùng nghe câu chuyện về một người lính cứu hỏa để hiểu rõ hơn điều này.

Cẩn thận vì người khác

Cẩn thận không chỉ là giữ gìn cho bản thân mà còn là sự quan tâm đến sự an toàn của người khác. Khi rời nhà, ta tắt điện để tránh hỏa hoạn; khi đặt ly nước, ta để xa mép bàn để người khác không lỡ tay làm vỡ; khi cho trẻ em tắm sông, ta luôn có phao và người lớn bảo vệ. Những hành động nhỏ ấy thể hiện một tâm hồn biết lo lắng cho tha nhân.

Đó là khi mình thiết kế một trò chơi, mình đã tính toán tới cái sự an toàn rất cao cho mọi người. Việc một người làm gì cũng cẩn thận, lo tới sự an nguy của người khác, gọi là người có đạo đức mà người đó được phước lớn lắm.

Người càng có trách nhiệm, càng cẩn thận. Những nhà lãnh đạo, chuyên viên trước khi đưa kế hoạch vào thực thi đều phải tính toán rủi ro, an toàn cho mọi người. Cẩn thận vì người khác chính là nền tảng của đạo đức và từ bi.

Khi phải liều vì nghĩa lớn

Nhưng có những tình huống mà dù tính toán kỹ đến đâu, ta vẫn không thể lường trước được mọi rủi ro. Người lính cứu hỏa lao vào đám cháy không biết phía sau ngọn lửa là sàn nhà hay một hố sâu. Người chiến sĩ dưới làn mưa đạn không thể đợi địch hết đạn mới ra đánh. Ngư dân ra khơi không thể bảo đảm biển sẽ yên sóng. Họ phải liều.

Lúc đó không có cái chuyện mà cẩn thận, lúc đó chỉ liều thôi. Liều để băng qua ngọn lửa, tìm xem còn ai sống sót. Liều lĩnh đó cũng chính là đạo đức, vì mình không tính được sự an nguy của mình nữa mà phải liều để cứu người.

Vậy liều lĩnh không xấu, nếu cái liều đó vì sự sống của người khác, vì bảo vệ những điều cao quý. Nếu không liều, ta sẽ trở thành kẻ hèn nhác, đứng nhìn người khác gặp nạn mà không dám giúp.

Liều vì tình thương, không phải liều ẩu

Thầy Chân Quang kể lại lúc mới đến chùa, khi thấy người ta bẫy một con hoẵng, trói chân gánh đi bán. Thầy đã lấy gần hết tiền quỹ của chùa để mua con hoẵng thả về rừng, chấp nhận cảnh đói là cái nghĩa. Lần khác, thầy cho một sinh viên mồ côi 700.000 đồng để đóng học phí năm cuối, dù chùa chỉ còn 1 triệu đồng.

Thầy tưởng là bỏ cha bỏ mẹ khi đi tu, nhưng không ngờ Phật độ, mình lại lo được cho ba mẹ. Những lúc liều vì nghĩa, cái nhân quả về sau tốt lành gấp mười lần.

Liều không phải là bất cần, liều không phải là ẩu tả. Liều vì tình thương, vì chính nghĩa, thì dù thiệt hại trước mắt, về lâu dài sẽ nhận quả lành. Còn liều bừa bãi, khoe khoan, thì chỉ là sự vô trách nhiệm.

Trung đạo: vừa cẩn thận vừa liều

Thầy Chân Quang đặt câu hỏi: xem cuộc đời này là vô thường, là giấc mộng. Đó là cẩn thận hay liều lĩnh? Nhiều người cho là cẩn thận, nhưng thầy nói đó là liều. Vì thấy đời là mộng, ta dễ buông xả, bất cần, thậm chí phung phí. Nhưng người tu tập đúng đắn thì liều mà vẫn cẩn thận.

Xem đời này như một giấc mộng. Đó là liều lĩnh bất cần đời. Nhưng mà xài từng đồng hết sức cẩn thận, vì đó là trách nhiệm, đó là tội phước. Nên người như vậy là trung đạo, là tu tập tốt.

Vậy nên, liều lĩnh không phải là phá bỏ mọi kỷ luật, mà là dám từ bỏ sự bám víu vào những gì hư ảo. Còn cẩn thận là giữ vững trách nhiệm với từng hành động, từng đồng tiền, từng lời nói.

Thiền định: nơi tôi luyện tinh thần liều và cẩn thận

Chính, thiền định là thực hành trung đạo ấy. Ngồi thiền, ta liều để buông bỏ những vọng tưởng, thấy thân này vô thường. Nhưng đồng thời, ta theo dõi hơi thở vào ra một cách cực kỳ cẩn thận. Đức Phật đã ngồi dưới cội Bồ Đề với lời thề quyết định: 'Dù thịt nát xương tan, ta không rời khỏi tòa này cho đến khi đắc đạo.' Đó là sự liều lĩnh trong chính nghĩa, và Ngài đã thành đạo.

Ngồi thiền nghĩa là gì? Là liều. Liều để thấy đời là hư ảo, là vô thường. Theo dõi hơi thở vào, hơi thở ra một cách cẩn thận.

Khi tâm ta đủ liều để không sợ mất, và đủ cẩn thận để không vướng bận, ta sẽ đạt đến sự an nhiên tự tại. Đó chính là giác ngộ, giải thoát.

Hãy thực tập mỗi ngày: cẩn thận với từng hành động, từng lời nói, để không gây thiệt hại cho ai. Nhưng đừng trở nên nhút nhát, sẵn sàng liều vì điều đúng đắn. Và hãy bắt đầu bằng vài phút ngồi thiền, quan sát hơi thở, để cả nhận ra đời là cơn mộng nhưng vẫn sống tròn trách nhiệm. Đó là con đường của những bậc hiền.