Đốn Ngộ: Khoảnh Khắc Bừng Sáng Mà Đức Phật Không Hề Chú Trọng

Trong một lần đi bán củi, chàng trai trẻ người Việt tên Huệ Năng vô tình nghe ai đó tụng kinh Kim Cang. Một câu kinh đã làm thay đổi cuộc đời ông mãi mãi. Đó là cái mà người ta gọi là đốn ngộ – một khoảnh khắc tâm thức bừng sáng đột ngột. Nhưng đốn ngộ thực sự là gì? Và tại sao Đức Phật lại không hề chú trọng đến nó?

Đốn ngộ là gì?

Theo Thầy Thích Chân Quang, đốn ngộ là sự biến chuyển tâm thức trong một thoáng chốc, từ mê tối thành sáng suốt, từ loạn động thành thanh tịnh.

Đốn là một thoáng chốc, một khoảnh khắc cực ngắn hay là điều bất chợt. Ngộ là ngộ. Nên đốn ngộ tức là sự biến chuyển tâm thức trong một thoáng chốc, một khoảnh khắc bất ngờ nhất chúng ta không có dự báo trước được.

Thời Đức Phật: Đốn ngộ không phải là điều hiếm gặp

Trong thời Đức Phật, nhiều vị chỉ cần nghe một câu nói là ngộ liền. Ví dụ như tôn giả Xá Lợi Phất, khi nghe tôn giả A-di nói “tất cả pháp do nhân duyên sinh” liền chứng quả Tu-đà-hoàn. Điều đó rất thường xảy ra, nhưng Đức Phật lại không bao giờ chú trọng đến hiện tượng này.

Đức Phật không bao giờ nhắc tới điều này. Không bao giờ.

Sau thời Phật: Sự mơ hồ của những lời chứng ngộ

Khi Đức Phật còn tại thế, ngài có thể xác nhận rõ ràng một vị nào đó đang ở quả vị nào, thiền nào. Sau khi ngài nhập diệt, mọi thứ trở nên mơ hồ.

Cứ đại khái nói chung chung là đốn ngộ hoặc là kiến tánh nhưng mà không biết chính xác là chứng cái gì.

Trường hợp thứ nhất: Nghe giáo lý minh bạch rõ ràng

Thầy Chân Quang chỉ ra một trong những duyên để đốn ngộ là do nghe giáo lý một cách rõ ràng. Câu chuyện Lục Tổ Huệ Năng là ví dụ tiêu biểu. Ông nghe tụng kinh Kim Cang và hiểu được câu “Bất ưng trụ sắc sinh tâm... ưng vô sở trụ nhi sinh kỳ tâm”, liền bừng ngộ. Từ đó, ông theo gót ngũ tổ Hoằng Nhẫn và trở thành vị tổ thứ sáu của Thiền tông.

Trường hợp thứ nhất là do nghe giáo lý minh bạch rõ ràng mà đốn ngộ.

Ngoài ra, các thiền sư như Vô Ngôn Thông, Thường Chiếu cũng ngộ đạo khi nghe được những lời dạy minh bạch.

Bài học cho người tu hiện nay

Đốn ngộ không phải là cái đích cuối cùng. Điều quan trọng là chúng ta có nương theo đó để tu tập tiếp tục hay không. Hãy ghi nhớ lời dạy của Thầy: “Tu nhất thiết pháp nhi vô sở đắc” – tu tất cả các pháp nhưng không thấy có gì để chứng đắc. Chỉ khi tâm ta không dính mắc, thì giây phút bừng sáng mới thật sự có ý nghĩa. Và như chính Đức Phật đã dạy, hãy sống tỉnh thức mỗi ngày, không cần vội vàng tìm cầu một sự đốn ngộ. Khi duyên đủ, nó sẽ tự đến.