Cố chấp: Khi chiếc bóng của người xưa che khuất lẽ phải

Bạn có bao giờ tự hỏi: Vì sao mình cứ mãi lặp lại một cách nghĩ, cách làm của người cũ, dù nó đã không còn phù hợp? Trong bài giảng “Cố chấp”, Thầy Thích Chân Quang đã chỉ ra sáu biểu hiện của cố chấp – những “gánh nặng” vô hình khiến con đường tu tập của chúng ta trở nên chật hẹp. Điều đáng nói là, sự cố chấp không chỉ là bảo thủ, mà nó còn che mất lẽ phải và đánh mất trí tuệ.

Sáu dấu hiệu của cố chấp

Thầy Chân Quang mở đầu bằng một khung phân tích sáu ý nghĩa của cố chấp, mời gọi mỗi người tự nghiệm lại bản thân:

• Lệ thuộc vào lề lối cũ – không dám vượt ra khỏi khuôn khổ của người trước.
• Bận tâm trách móc những sai sót lặt vặt của người chung quanh – cả ngày chỉ nhìn vào lỗi của người khác, quên mất chính mình.
• Chỉ nhìn thiện ác ở một khía cạnh nhỏ – đánh giá phiến diện.
• Đặt mục đích cuộc đời vào những giới hạn chung quanh mình – gói gọn trong cái “tôi” và gia đình, quốc gia, tôn giáo của mình.
• Bênh vực ý kiến mình một cách bướng bỉnh – dù sai vẫn cố chấp bảo vệ.
• Không cảm nhận được cái tuyệt đối – bị kẹt trong tương đối.

Lệ thuộc vào lề lối cũ: Bài học từ người xưa

Trong sáu dấu hiệu ấy, điều đầu tiên thường dễ mắc nhất là lệ thuộc vào lề lối cũ. Là người nối tiếp những người đi trước, chúng ta học hỏi và giữ gìn di sản của họ. Nhưng nếu cố chấp, ta sẽ chấp chặt vào cái cũ mà không nhận định được đúng sai, hay dở. Thầy Chân Quang nhấn mạnh rằng đạo Phật không kêu gọi niềm tin tuyệt đối hay tuân phục, mà khuyến khích trí tuệ: “Người đến với đạo Phật là phải người tăng cái sức phán đoán của mình lên. Càng hiểu đạo Phật thì cái lý trí phải rất sáng.”

“Người đến với đạo Phật là phải người tăng cái sức phán đoán của mình lên. Càng hiểu đạo Phật thì cái lý trí phải rất sáng.”

Người xưa đã khám phá những nguyên tắc căn bản như lòng vị tha, sự khiêm tốn, đạo đức gia đình, lễ độ – những giá trị muôn đời không thể sai. Nhưng đồng thời, họ cũng có nhược điểm: khoa học chưa tiến bộ, nên giải thích theo trực quan và cảm tính. Vì thế, chúng ta cần tiếp nhận cái hay, cái đúng của người xưa, nhưng phải dùng đôi mắt tỉnh táo để nhận ra cái dở, cái sai.

Thái độ tỉnh táo: Giữa mê muội và tự cao

Tỉnh táo là tránh hai cực đoan: một là nhắm mắt tuân theo mà không phán xét (cố chấp mê muội), hai là luôn cho mình hay hơn người xưa (tự cao). Thầy Chân Quang khuyên chúng ta: “Tỉnh táo là mình tránh cái thái độ nhắm mắt chỉ tuân theo mà không có phán xét. Bởi vì nó là một cực đoan.” Khi học đạo lý của cổ nhân, hãy cân nhắc đúng bao nhiêu phần, sai bao nhiêu phần, đồng thời xét lại chính mình xem có đang mê muội hay tự cao.

“Tỉnh táo là mình tránh cái thái độ nhắm mắt chỉ tuân theo mà không có phán xét. Bởi vì nó là một cực đoan.”

Ví dụ, chuyện hai mươi tuổi mới thọ tỳ kheo trong luật nhà Phật. Thầy nhấn mạnh rằng tùy thời đại, cần có sự uyển chuyển: “Cái trung đạo không phải là cái giữa mà cái uyển chuyển tùy trường hợp.” Người tu ngày nay có thể sống trong điều kiện an toàn hơn, nhưng vẫn giữ tinh thần khổ hạnh. Tương tự, bát kính pháp dành cho ni giới đặt ra trong bối cảnh lịch sử, nay cần được áp dụng linh hoạt mà vẫn giữ sự tôn trọng lẫn nhau.

Trung đạo không nằm ở giữa

Nhiều người hiểu trung đạo là “ở giữa” hai cực đoan. Nhưng Thầy Chân Quang chỉ rõ: “Sự thực trung đạo không phải nằm ở giữa mà nó uyển chuyển. Trung đạo là uyển chuyển chứ không phải là nằm ở giữa. Tùy lúc.” Có những lúc khổ hạnh cần thiết, có những lúc không; có lúc ta cần đấu tranh cho sự bình đẳng, có lúc ta phải chấp nhận sự trật tự. Trung đạo là trí tuệ soi sáng mọi việc một cách uyển chuyển, đem lại hiệu quả nhất trong hoàn cảnh cụ thể.

“Trung đạo là uyển chuyển chứ không phải là nằm ở giữa. Trung đạo là cái soi xét cái công việc bằng trí tuệ làm cho nó đem lại hiệu quả nhất, hợp lý nhất trong cái hoàn cảnh cụ thể lúc đó.”

Điều này áp dụng vào đời sống thường nhật: khi chăm sóc gia đình, khi làm việc với đồng nghiệp, khi tu tập. Nếu cứ khư khư giữ một nguyên tắc cứng nhắc thì hoá ra ta lại đang mắc ba cực đoan: hai bìa và cả cái giữa.

Sống uyển chuyển với trí tuệ

Cố chấp là một trong những chướng ngại lớn nhất trên đường đạo. Để buông bỏ nó, chúng ta không cần chối bỏ truyền thống, mà học cách đón nhận với tâm tỉnh táo, tôn trọng cái hay của người xưa, đồng thời can đảm điều chỉnh những gì không còn phù hợp. Hãy như dòng suối chảy, luôn thích nghi với địa hình nhưng vẫn giữ dòng nước trong veo của trí tuệ. Bạn hãy thực tập quán chiếu mỗi ngày: Có phải tôi đang lệ thuộc vào lề lối cũ? Có phải tôi đang bênh vực ý kiến mình một cách bướng bỉnh? Đặt câu hỏi đó trong lòng, bạn sẽ tìm thấy con đường trung đạo – một con đường mở rộng , tràn đầy sự sống.