Cầu bất đắc là khổ, nhưng đừng vì thế mà trốn tránh mong cầu!

Bạn đã bao giờ khao khát một điều gì đó đến mức ăn không ngon, ngủ không yên, nhưng rồi mọi nỗ lực đều vô ích? Đó là lúc bạn đang rơi vào cầu bất đắc – một trong những nỗi khổ mà Đức Phật tuyên bố trong Tứ Diệu Đế. Hôm nay, chúng ta hãy cùng lắng nghe những lời chỉ dạy của TT. Thích Chân Quang để nhìn rõ nỗi khổ tưởng chừng quen thuộc này.

Mong cầu là bản chất của chúng sinh

Sống trên đời, có ai ngừng mong cầu? Chưa ai cả. Ngay cả khi đi nghe pháp, ta cũng cầu thầy giảng hay, cầu được gặp bạn đạo. TT. Thích Chân Quang nhấn mạnh:

Sống trên đời này thực sự lúc nào chúng ta cũng đang mong mỏi một cái gì đó. Chưa bao giờ ta ngừng mong cầu một điều gì. Chưa bao giờ.

Vậy nên, đừng nghĩ rằng hễ mình cầu là sai, là khổ. Cái khổ nằm ở chỗ cầu mà không được – bất đắc. Và mức độ khổ đau lại tỷ lệ thuận với mức độ của ước muốn.

Khi mong cầu không thành: Nỗi khổ của thiếu phước

Có những ước mơ nhỏ như đi chùa gặp không khí ấm áp mà cũng có thể thất vọng. Nhưng cũng có những ước mơ lớn, khi thất bại có thể dẫn đến tuyệt vọng tột cùng. Thầy kể về một học sinh nhảy lầu chỉ vì điểm thi không như ý – một bi kịch mà ai cũng dễ hiểu. Nguyên nhân sâu xa nằm ở sự thiếu phước:

Thì ở đây vậy nó có yếu tố nó phước ngầm ở trong cái chỗ này mà khi cầu mà bất đắc thì ta đau khổ. Thầy cứ dạy điều đầu tiên là ráng mà làm phước giùm.

Phước là gì? Theo Thầy, phước chính là giá trị của ta trước mặt mọi người. Có phước, ta đứng trước người khác, người ta tìm đến. Không phước, người ta gạt mình qua một bên. Vậy nên, muốn bớt khổ vì cầu bất đắc, hãy tích phước.

Thành công cũng có thể là khổ

Nghe qua có vẻ nghịch lý, nhưng TT. Thích Chân Quang chỉ rõ: khi ta cầu được điều mình muốn, ta tưởng rằng sẽ hạnh phúc, nhưng thực ra lại gánh thêm trách nhiệm. Ví dụ như dựng doanh nghiệp thành công, tiền tài nhiều lên, gánh nặng cũng nhiều hơn:

Cái thành công đó cho ta một ảo giác hạnh phúc ban đầu. Nhưng thực sự sau đó thì chuyện gì xảy ra? Cái trách nhiệm, cái gánh nặng nhiều hơn trước.

Nếu chỉ thụ hưởng mà không lo trách nhiệm, ta sẽ sụp tiệm. Vậy nên, cầu mà đắc có khi lại mở ra một loại khổ khác.

Hai loại mong cầu: Cao thượng và tầm thường

Thầy phân biệt rất rõ: có những mong cầu đưa ta đến sự cao thượng (giác ngộ, giải thoát, giúp người), và có những mong cầu kéo ta xuống vực sâu (tiền tài, danh vọng, tình ái). Khi thất bại, cả hai đều buồn khổ, nhưng hậu quả khác nhau. Ví dụ như ta muốn giúp một bà già nghèo mà tháng đó mất việc – ta buồn nhưng không sụp đổ. Còn một chàng trai cưới người mình yêu mà bị từ chối – nỗi đau kéo dài, thậm chí có thể dẫn đến hành động sai trái.

Cái đau khổ này nó không thuộc về sự cao thượng, mà là điều tầm thường. Và hậu quả của sự đau khổ này nó dằn dai, kéo dài và nhiều khi rất tiêu cực.

Vậy, ta phải luôn tỉnh táo xem mong cầu của mình thuộc loại nào. Và luôn lường trước hai mặt: thành công và thất bại.

Đừng trốn tránh mong cầu, hãy hiểu nó

Nhiều người nghĩ rằng muốn hết khổ thì đừng mong cầu gì cả. Nghe có vẻ logic, nhưng không phải vậy. Thầy ví dụ: sợ thi rớt nên không thi, rồi không có bằng lái, không lái được xe – lại rơi vào khổ khác. Hơn nữa, chính mong cầu 'không mong cầu' cũng là một mong cầu. Chỉ bậc A La Hán mới thật sự không còn muốn.

Ta đang muốn cái hết muốn, và có được không? Không được. Không muốn gì nữa hết trơn để cho khỏi khổ. Ta đang muốn cái không muốn, vẫn còn muốn.

Thực tế, thống kê cho thấy chỉ khoảng 2% con người thành công, 98% còn lại thất bại. Nhưng điều đó không có nghĩa là ta ngừng cầu. Mà ta phải biết mong cầu đúng cách, có trí tuệ và từ bi.

Cầu bất đắc là một sự thật, một nỗi khổ phổ quát mà ai cũng từng nếm trải. Nhưng qua lời giảng của TT. Thích Chân Quang, ta hiểu rằng đừng chạy trốn mong cầu, càng đừng để chúng dắt ta đi sai hướng. Hãy bắt đầu bằng việc tích phước, quan sát tâm mình, phân biệt mong cầu cao thượng và thế tục, và luôn lường trước hai chiều. Có như vậy, ta mới có thể bước qua nỗi khổ “cầu bất đắc” một cách an yên, để tiến dần trên con đường giác ngộ.