Can Đảm: Dám Đối Mặt Với Nguy Hiểm Để Làm Điều Tốt

Trong cơn lũ, một cô bé ngoài Bắc lao mình xuống dòng nước chảy xiết cứu từng người bạn. Cứu được ba người, cô kiệt sức. Nghe tiếng đứa bạn thứ tư kêu cứu, cô lại lao xuống. Đẩy được bạn vào bờ, cô bị nước cuốn đi không bao giờ trở lại. Câu chuyện ấy từng khiến tôi bàng hoàng và tự hỏi: sức mạnh nào đã thôi thúc cô bé làm điều không ai dám làm? Câu trả lời nằm trong bài học của Thầy Thích Chân Quang về can đảm.

Can Đảm Không Phải Là Liều Lĩnh

Thầy Chân Quang mở đầu bằng một định nghĩa rất rõ ràng: can đảm là dám đương đầu với nguy hiểm để làm điều tốt. Nhưng điều này không dễ phân biệt với sự liều lĩnh. Một tên cướp ban ngày ban mặt cướp của cũng rất gan, vậy có phải là can đảm? Thầy phủ nhận:

Can đảm nếu mình nói bình thường á là gan dạ. Nhưng mà cái gan dạ nó có nhiều trường hợp. Cái trường hợp mà chúng ta muốn nói trên cái khía cạnh đạo đức á là dám đương đầu với cái nguy hiểm để làm cái điều tốt. Đó là cái can đảm. Ở đây chúng ta nhấn mạnh là điều tốt chứ không phải là cái điều xấu. Chứ cái gan giạ càn á, cái gan dạ đó thì nó nhiều trường hợp lắm. Ví dụ như một tên cướp mà dám giữa đường ban ngày ban mặt đi giật đồ của người ta thì nó cũng gan ghê lắm chứ không phải không. Nhưng cái đó mình không gọi là can đảm mà gọi là bạo tợn liều lĩnh.

Trong Phật giáo, can đảm là một trong ba đức tính của bậc thánh: bi, trí, dũng. Bi là thương yêu chúng sinh, trí là hiểu rõ mọi điều, và dũng là sự gan dạ để làm điều tốt. Thiếu dũng, bi và trí không thể hiện thực trong cuộc đời, bởi vì làm việc thiện không bao giờ dễ dàng, thường gặp trở ngại và nguy hiểm.

Những Nguy Hiểm Trên Con Đường Thiện

Nguy hiểm lớn nhất là cái chết. Đôi khi để cứu một người, ta phải đánh đổi mạng sống của mình. Thầy Chân Quang đưa ra ví dụ:

Nguy hiểm nhất là cái chết phải không? Là có khi phải làm được một việc thiện mình phải đánh đổi bằng cả cái sinh mạng của mình. Mà nếu cái người mà dám như vậy thì người đó là người rất dũng cảm. Thứ hai nữa là gì? Thì dễ thì thấp hơn chết là bị thương. Có gì đâu. Là cái nguy hiểm thấp hơn cái chết tức là bị thương. Khi mình cứu người khác mà mình phải bị thương tích, bị đau đớn. Có khi phải bị tù đầy, có khi phải hứng chịu cái sự căm ghét, cái sự phỉ bán của người khác.

Những điều tốt như cứu người lâm nguy, bảo vệ đất nước, lên tiếng chống lại bất công, hay đối đầu với tội ác – tất cả đều cần sự can đảm. Thầy đặc biệt ca ngợi những người lính trong cuộc chiến chính nghĩa: họ đối diện với cái chết mỗi ngày, nhưng vì lòng yêu nước và ý thức bảo vệ người dân, họ xông pha; phước của họ rất lớn. Những nhà báo dám nói lên sự thật, chống lại cái xấu, cũng là những người can đảm, góp phần khống chế cái ác xã hội.

Công Thức Của Phước Báo

Thầy Chân Quang đưa ra một công thức thú vị: phước báo bằng tích số giữa lợi ích cho người khác và sự cố gắng của bản thân. Cùng một hành động, nếu cho đi 100.000 khi mình có 1 triệu, lợi ích tuy lớn hơn nhưng sự cố gắng ít, nên phước khiêm tốn. Ngược lại, khi mình chỉ có 50.000 mà cho hết, dù lợi ích nhỏ hơn nhưng sự cố gắng vượt bực, phước lại lớn hơn. Và cả nhảy vào đám lửa cứu trẻ còn lớn hơn nhiều.

Trong lúc nó quá mệt, nó biết cái sức nó quá mệt mà nghĩ tới cái người bạn mình nghĩ là đang chết luôn, nó hy sinh luôn vẫn hết sức cố gắng để mà đẩy được người bạn mình vào trong thì cái cố gắng đó là vượt bực. Phước rất là lớn.

Khi sự cố gắng đạt đến mức đánh đổi cả sinh mạng, công đức vô cùng to lớn, như cô bé cứu bạn trong câu chuyện đầu bài – chết thường được sinh lên cõi trời.

Hai Nguồn Gốc Của Lòng Can Đảm

Thầy phân tích tâm can đảm được tạo nên bởi hai yếu tố: thứ nhất là một tinh thần mạnh mẽ, vững vàng; thứ hai là sự thúc đẩy của thiện tâm, tâm thương người.

Tinh thần mạnh mẽ thì không thể định nghĩa bằng lời, nhưng ta nhận ra nó qua những lúc thử thách quyết đoán. Thầy kể chuyện mình đi trên cầu khỉ ở miền Tây, hay một lần nhờ một anh cư sĩ vịn bó tre để đạp lên mà đi trên mặt nước. Bí quyết là không dao động, giữ tâm vững như bàn thạch. Thầy cũng nhắc đến những người đi trên than hồng: thần chú chỉ là phương tiện làm vững tâm; khi tâm vững, họ không bị phỏng.

Chính lúc đó là mình có cái như quyết tâm, cái gọi là mạnh tinh thần không dao động thì làm được.

Ngược lại, sự thúc đẩy của thiện tâm khiến người ta quên cả sợ hãi. Một người nhát gan có thể lao xuống sông cứu đứa bé vì thấy nó tội nghiệp. Thầy dẫn chứng những người dân trong lịch sử chống ngoại xâm: dù chiến trường máu me, gươm giáo tua tủa, họ vẫn xông lên vì lòng yêu quê hương. Tình thương là động lực mạnh nhất.

Sợ Hãi Do Thiếu Trí Tuệ

Thầy còn hé lộ một chân lý: sợ hãi thường bắt nguồn từ sự không biết rõ. Vì không hiểu ma ở đâu, ta sợ ma; nếu nhìn thấy rõ, dù gương mặt ghê rợn cũng hết sợ. Tương tự, trong xã hội, người ta sợ bùa chú vì không biết nó là gì. Thầy giải thích bùa có thể có tác dụng, nhưng nó lệ thuộc vào nghiệp – chỉ khi mình có nghiệp tương ứng mới bị ảnh hưởng. Khi ta hiểu rõ, nỗi sợ tan biến.

Mình không biết ma nó ở đâu phải không? Không biết ma nó ở đâu nên mình sợ. Chứ nếu mình biết rõ, ví dụ mình biết rõ là con ma thì thường là ở bên cạnh ông thầy Trung Hiếu... thì mình không sợ nữa.

Trí tuệ chính là ánh sáng xua tan bóng tối của sợ hãi. Để can đảm, chúng ta cần học hiểu bản chất sự việc, đồng thời nuôi dưỡng tinh thần và thiện tâm.

Hãy Để Can Đảm Tỏa Sáng

Mỗi chúng ta đều có tiềm năng can đảm. Không cần phải trở thành anh hùng trong những tình huống lớn lao, chỉ cần dám làm điều tốt mà mình biết là đúng: dám nhận lỗi, dám bênh vực kẻ yếu, dám nói lên sự thật. Khi ta vững tâm và mở rộng lòng yêu thương, tự khắc ta sẽ thấy sức mạnh phi thường xuất hiện. Hãy dũng cảm sống theo Bi – Trí – Dũng, bởi đó là con đường đưa ta đến phước báo vô lượng và nuôi lớn tâm Bồ đề của người đệ tử Phật.

Can đảm không phải là sự liều lĩnh vô nghĩa, mà là trái tim biết yêu thương, bản lĩnh vững vàng, và trí tuệ sáng suốt. Hãy bắt đầu từ hôm nay, bằng những hành động nhỏ, để can đảm trở thành phẩm chất trong cuộc sống mỗi ngày.