Cái Tôi Của Bạn Đang Ở Đâu? Hiểu Về Bản Ngã Và Vô Ngã

Bạn có bao giờ tự hỏi: cái "tôi" mà bạn luôn gọi, luôn nghĩ đến, thực ra là gì? Có một lần, khi còn nhỏ, Thầy Thích Chân Quang đã trăn trở: "Tại sao mình có một cái tôi? Tại sao cái tôi của mình không nằm ở nơi người khác?" Đó là câu hỏi lớn mà ai trong chúng ta cũng đã từng ít nhất một lần mơ hồ nhận ra. Hôm nay, duyên lành đưa chúng ta đến gần hơn với câu trả lời: Hiểu về bản ngã – điểm cốt yếu nhất của đạo Phật.

Cái tôi là gì?

Khi một người hàng xóm tức giận vì con chó nhà người ta ị lên vườn hoa của ông, ông nói: "Anh xúc phạm tôi!" Như vậy, ông đang xem vườn hoa là cái tôi. Khi ai đó tạt sơn lên cửa nhà, chủ nhà nổi giận, vì ngôi nhà là cái tôi. Khi một tấm ảnh của ta bị xé, ta thấy tự ái, vì tấm ảnh là cái tôi. Khi một người nắm áo ta, ta giận, vì cái áo là cái tôi. Khi ta bị tạt nước ướt người, ta bực bội, vì thân thể này là cái tôi. Khi ý kiến của ta bị phản bác, ta đau khổ, vì ý kiến là cái tôi.

• Vườn hoa: chó nhà người ta làm bẩn vườn, ta tức giận.
• Ngôi nhà: ai bôi sơn lên cửa, ta nổi nóng.
• Tấm ảnh: khi bị xé, ta tự ái.
• Cái áo: khi bị nắm, ta phẫn nộ.
• Thân thể: khi bị tạt nước, ta bực mình.
• Ý kiến: khi ai phản bác, ta đau khổ.

"Cái người mà càng phàm phu chừng nào thì cái tôi của họ nó càng lớn, nó càng xa chừng nấy. Còn cái người càng thánh thiết, càng có trí tuệ thì cái tôi của họ càng vi tế dần nhỏ dần nhỏ dần lại."

Như vậy, tùy theo hoàn cảnh và trình độ tâm linh mà mỗi người hiểu "cái tôi" của mình ở một mức độ khác nhau. Có người xem tài sản, nhà cửa là tôi; có người xem thân thể là tôi; có người xem ý kiến, quan điểm là tôi. Điều đó giải thích vì sao đôi khi cái gì cũng khiến ta phiền não: vì cái tôi phóng lớn ra bên ngoài, bao trùm cả thế gian.

Bản ngã nuôi dưỡng phiền não

Chính cái tôi này đã khiến chúng ta tham lam, thù hận, gây biết bao nhiêu nghiệp sai lầm. Vì muốn hưởng thụ cho cái tôi, ta vơ vét, giành giật, gây tội lỗi. Vì nóng giận vì cái tôi bị xúc phạm, ta có thể đánh người, giết người, đốt nhà, đầu độc cả làng. Vì cái tôi ích kỷ, ta không quan tâm đến người khác, và những quả báo đau khổ sẽ kéo dài nhiều đời.

"Chính cái tôi này đã khiến cho chúng ta gây nên không biết bao nhiêu tội lỗi. Chính cái tôi này đã làm chúng ta tham lam, thù hận, gây không biết bao nhiêu nghiệp sai lầm rồi cứ đọa chìm trong cái luân hồi, trong đau khổ mãi."

Khi cái tôi còn, ta luôn cảm thấy mình là trung tâm của vũ trụ. Dường như mọi việc xảy ra đều động đến mình. Người ta khen thì mình mừng, người ta chê thì mình giận. Chỉ một lời chê nhỏ cũng làm ta mất ngủ cả đêm. Vậy mà ta lại lầm tưởng rằng cái tôi càng mạnh thì càng bản lĩnh. Nhưng sự thật ngược lại.

Văn hóa vô ngã – bản lĩnh Việt

Người xưa có câu "một người biết sống cho mọi người, mọi người sống cho mình". Văn hóa Á Đông, mà cụ thể là Việt Nam, đề cao cái vô ngã. Con trẻ được dạy biết vâng lời, không cãi cha mẹ, không ích kỷ riêng mình. Khi lớn lên, họ hòa mình vào cộng đồng, không thích sự khác biệt để được mọi người chấp nhận. Nhờ văn hóa vô ngã mà người Việt Nam có được bản lĩnh phi thường: chịu đựng gian khó, đánh đâu thắng đó, làm nên những trang sử vàng.

Nhưng thời nay, chúng ta đang bị một làn sóng văn hóa độc hại tấn công: văn hóa đòi hỏi "khẳng định cá tính", "tôi khác biệt bởi vì tôi là tôi". Đây là một lối sống phát triển bản ngã, khiến con người ngày càng yếu đuối, tự cao và dễ tổn thương. Thầy Thích Chân Quang chỉ rõ:

"Tôi khác biệt bởi vì tôi là tôi. Một câu ngắn mà tới ba chữ tôi không ai chịu nổi. Cái tôi nó phát triển bùng lên rồi nó sẽ không vâng lời cha mẹ. Nó sẽ không hòa nhập được với cộng đồng mà cứ xem mình là trung tâm rồi sinh ra bao nhiêu điều lầm lỗi mà lại là yếu đuối."

Đừng nhìn tưởng rằng người có bản ngã cao là mạnh mẽ. Thực tế, họ là những người dễ bị trầm uất, dễ gục ngã trước khó khăn. Trong khi đó, văn hóa vô ngã lại giúp con người có sức chịu đựng kiên cường và lòng vị tha bao la.

Con đường tu tập: diệt trừ bản ngã

Để vượt thoát mọi đau khổ, Đức Phật đã tuyên bố một chân lý khác hẳn với các tôn giáo khác. Nhiều tôn giáo nâng cái ngã lên thành chân ngã, thần ngã, linh ngã, đại ngã để thăng hoa. Nhưng đạo Phật đi xa hơn: chặt đứt tận gốc cái ngã.

"Đức Phật tuyên bố không có bản ngã, vô ngã luôn. Bởi vì cái ta này là cõi gốc của luân hồi sinh tử. Vì vậy phải giải thoát cho được hoàn toàn khỏi cái ta. Bất cứ cái ta nào là phải tu làm sao để được vô ngã hoàn toàn."

Vậy mục tiêu của đạo Phật là vô ngã. Đạo lý của đạo Phật là đi tìm sự vô ngã. Và trí tuệ của đạo Phật là nhìn thấy rõ bản chất của bản ngã là không là gì cả. Khi không còn cái tôi, ta không còn tham lam, sân hận, si mê. Người chứng đạt vô ngã không còn bị khen chê chi phối, không còn bị tài sản, thân thể hay ý kiến ràng buộc. Họ thấy khổ, thấy nhân, thấy diệt, thấy đạo – và đạt đến an lạc tự tại.

Lời kết

Mỗi khi quỳ xuống lạy Phật, hãy nhớ một điều: cái "tôi" chính là gốc rễ của tất cả khổ đau. Hãy bắt đầu quán chiếu về bản ngã của mình. Đừng hỏi "tôi là ai?", mà hãy hỏi "điều gì đang khiến tôi đau khổ?". Khi ta thấy được bản ngã là rỗng không, ta sẽ buông nhẹ tất cả. Và cũng từ đó, ta tìm thấy bản lĩnh thật sự: bản lĩnh của một con người sống vị tha, không chấp ngã, ngay giữa cuộc đời đầy thử thách này.