Vượt Lên Khổ Vui: Khi ta ngừng chạy theo niềm vui, ta mới tìm thấy hạnh phúc

Bạn có bao giờ tự hỏi, vì sao trong cuộc sống, ta cứ mãi tránh xa nỗi khổ và chạy theo những niềm vui, nhưng khi đã đạt được rồi lại cảm thấy chưa hài lòng? Vì sao có người sẵn sàng hy sinh cả đạo đức để thỏa mãn một thú vui tầm thường? Trong buổi pháp thoại đầy sâu lắng tại chùa Tảo Sách, Thượng tọa Thích Chân Quang đã khai mở một góc nhìn về “Vượt lên khổ vui”, mời gọi chúng ta nhìn lại chính bản năng của mình.

Chạy trốn khổ, tìm kiếm vui: Bản năng của con người

Thầy Chân Quang bắt đầu bằng một nhận xét rất thật: cuộc đời con người là cuộc đời cứ quẩn quanh tránh khổ tìm vui. Từ sinh tồn đến hưởng thụ, hai bản năng này đã trở thành động lực vô hình, chi phối mọi hành động. Khi đứng trước một đám hát vui, ta hăm hở đến; khi gặp bệnh tật, nghèo đói, ta tìm cách xa lánh. Điều này đến từ bản năng sinh tồn – ham sống, sợ chết, và bản năng hưởng thụ – luôn thèm khát cái vui, cái sướng. Chính vì quá bấu víu vào mạng sống, con người có thể gây nên tội lỗi, như câu chuyện đứa trẻ vì đói mà ăn trộm, hay kẻ vì tham lam mà giết người.

“Cuộc đời chúng ta, con người ta lúc nào cũng cứ quẩn quanh tránh khổ tìm vui.”

Tuy nhiên, thầy nhấn mạnh rằng: “Đây là nguyên tắc của cuộc sống, là cấu tạo của thân tâm, là hệ thần kinh nằm sâu trong gen của chúng ta.” Chính vì vậy, con người rất khó thoát khỏi những phiền não đến từ hai bản năng này.

Vui và thích: Vì sao càng tìm vui càng dễ sa ngã?

Đức Phật dạy trong 12 nhân duyên: cảm giác (thọ) đi trước, rồi mới đến ái (tham đắm). Khi nghe một lời khen, ta thấy sung sướng trước, rồi mới nảy sinh thích. Tương tự, nhìn người đẹp, nghe bản nhạc hay, ngắm bức tranh đẹp, tất cả đều tạo một khoái cảm, rồi mới kéo theo ham muốn. Cái ham muốn đó khiến ta đắm chìm, mất đi sự tỉnh táo. Nhiều ông bố, bà mẹ vì lạc thú mà bất chấp pháp luật, đạo đức. Đấy chính là con đường dẫn vào luân hồi.

“Hãy nhớ, cái thích luôn luôn đi sau cái sung sướng.”

Cũng theo thầy: “Cái khổ vui là chuyện ở trong tâm, nhưng nó được gợi lên bởi hoàn cảnh bên ngoài.” Chính vì vậy, ta không nên đánh đồng niềm vui với mọi thứ mình gặp, vì một niềm vui có thể dẫn dắt ta đi sâu vào đau khổ. Đây là lý do đạo Phật xuất hiện để chỉ cho ta con đường vượt lên trên cái vui - khổ đó.

Nô lệ cho lạc thú và bài học về phúc nghiệp

Vì sao ta đến chùa? Vì ta tin rằng có một niềm vui khác, cao cả hơn. Khi một người tìm vui mà lấy đó làm mục đích sống, họ trở thành nô lệ. Ví dụ: trình ca ra các thú vui như ma túy, rượu chè, cờ bạc; nhiều người thấy vui, nhưng một người tỉnh táo nhìn vào, thấy đằng sau là đau khổ. Thầy kể câu chuyện các sinh viên được phát 3 đô la, người giữ lại cho mình có hạnh phúc nhất theo khảo sát. Ấy là kết quả khoa học, nhưng Phật giáo nói rằng, niềm vui từ ích kỷ này tiêu thụ phước, rồi hết phước sẽ khổ, và chỉ vượt lên được sự ích kỷ mới đạt an vui.

“Ích kỷ đem đến niềm vui và ích kỷ đưa đến sự trầm luân đau khổ.”

Thầy cũng chỉ rõ: “Cái mà gọi là vui đó là cái gì nó tiêu thụ cái phúc hết dần hết dần.” Vì thế, nếu ta sống hưởng thụ mà không biết tạo phúc, ta đang đốt dần "túi phước" của mình, để rồi những đau khổ sẽ đến theo quy luật nhân quả. Hãy giữ lấy một đời sống biết vun bồi phước để có một niềm vui thật sự.

Người có trí tuệ vượt lên trên lạc thú

Thầy phân biệt hai hạng người. Hạng thứ nhất tìm lạc thú ở trần gian, cho đó là tất cả. Hạng thứ hai hiểu ra có một niềm vui vĩnh hằng, cao siêu hơn, đó là niềm vui của sự tu tập, giải thoát. Thầy cũng nói rằng, phụ nữ dễ đến chùa hơn, nhưng khi đàn ông hiểu đạo, họ mộ đạo sâu sắc hơn. Nghe đến đây ta chợt nhận ra, tu tập không phải là từ bỏ hết mọi niềm vui, mà là chuyển hóa cái thấy, cái biết để tìm một hạnh phúc thật.

“Còn những người không vỡ ra điều này, giờ này không ngồi đây, đi tìm niềm vui ở nơi khác, trong những câu lạc bộ, những quán ba, những vũ trường, những sòng bài, trên ly rượu đắng, trong tiếng nhạc sập sình và những trò vui tầm thường của thế gian.”

Nhưng vượt lên không phải là khước từ tất cả, mà là không để chúng trói buộc. Người có trí tuệ biết rằng, một lạc thú ngắn ngủi không thể so với sự bình an trong tu tập.

Thực hành kiềm chế để làm người đàng hoàng

Để làm con người, ta phải biết kiềm chế. Người nào khước từ được những lạc thú mời gọi là người đứng đắn. Còn ai đón nhận hết sẽ trở thành người tội phạm, rớt xuống thú tánh. Thầy dẫn một câu chuyện về ông bố già bồ nhí, hay nhà văn già yêu học trò đến mức âm mưu giết người, để thấy lạc thú vượt cả lương tri. Tu tập là để kiềm chế tâm, để ta không bị nô lệ, và để tiến tới một cuộc sống an nhiên.

“Chỉ khi nào ta có tu tập, kiểm soát được tâm mình, thường quen kềm chế chính mình, khước từ được những niềm vui thì ta làm được một con người đàng hoàng.”

Đừng đợi đến lúc biến cuộc đời thành bi kịch mới nhận ra rằng mình bị thúc đẩy bởi những ham muốn nhất thời. Hãy dành thời gian để thực hành, sống tỉnh thức, để trở thành người đàng hoàng trong chính tâm mình.

Như vậy, vượt lên khổ vui không phải là từ chối cảm giác vui, mà là không để chúng cướp mất tự do của ta. Hãy bắt đầu từ một thói quen nhỏ, như dành một ít thời gian ngồi yên, tĩnh tâm, hoặc tập chia sẻ cho người khác. Đó chính là bước đầu để ta đạt được một niềm vui thanh thản, bền vững trong chính cuộc đời này.