Bản năng: Thứ khiến ta thành người, và là thứ phải diệt để thành thánh

Bạn có bao giờ tự hỏi: Điều gì phân biệt một bậc thánh với một người bình thường? Có phải là sự giàu có, tài năng hay những hành động tốt? Trong một khóa thiền tại chùa Pháp Vân, thầy Thích Chân Quang đã đưa ra một câu trả lời bất ngờ, khiến nhiều người giật mình: Bậc thánh là người diệt trừ được bản năng. Nhưng bản năng là gì? Và tại sao diệt được nó lại là điều vĩ đại đến vậy?

Bản năng là gì? Những khuynh hướng được lập trình sẵn

Bản năng là những khuynh hướng tự nhiên có sẵn trong tâm hồn ta. Ta không cần phải học, tự nhiên nó biết, tự nhiên nó có. Nói theo ngôn ngữ tin học, đó là những chương trình được cài đặt sẵn. Khi đói, ta muốn ăn; khi gặp người khác giới, ta có cảm giác xao xuyến; khi đứng trước vực thẳm, ta sợ hãi. Tất cả những điều đó đều là bản năng.

Nhưng đừng tưởng bản năng là những thứ đơn giản. Thầy Chân Quang cảnh báo: Nếu ai đẩy ta vào cái đói khát liệt, thì ta sẽ thấy rằng chỉ vì miếng ăn ta chấp nhận làm tất cả những chuyện tồi bại, hư hỏng, tội lỗi. Trong tù, người ta giết nhau chỉ vì tranh giành miếng ăn. Bản năng sống sót có thể biến con người thành quỷ dữ nếu không được kiểm soát.

Sức mạnh tiềm ẩn và sự nguy hiểm của bản năng

Bản năng không chỉ dừng lại ở đó. Ái dục cũng là một bản năng cực kỳ mãnh liệt. Khi bản năng này chiếm lĩnh, con người có thể làm những điều tàn ác: cưỡng hiếp, giết người để bịt miệng nạn nhân. Những vụ án xâm hại trẻ em xảy ra thời gian gần đây, thủ phạm có thể là những ông cụ 70-80 tuổi. Điều đó cho thấy bản năng ái dục không hề mất đi theo tuổi tác. Nếu không có sự tu tập, nếu không có phước lành, con người sẽ không giữ được mình.

Con người hơn nhau ở chỗ có kiềm chế hay không, chứ còn cái thích bí mật bên trong ai cũng còn cả.

Bản năng tốt: Tình mẫu tử và những giới hạn của nó

Không phải bản năng nào cũng xấu. Bản năng thương con của người mẹ là một ví dụ. Nhưng thầy Chân Quang chỉ ra một điều thú vị: Người mẹ thương con không phải đạo đức mà là bản năng; người cha thương con mới là đạo đức. Vì sao? Vì theo tự nhiên, người cha không có cái bản năng thương con mạnh mẽ như mẹ. Nên khi một người cha biết thương con, lo lắng cho con, đó là do có đạo đức, có suy nghĩ. Còn người mẹ thương con là bình thường. Nhưng nếu yêu con quá đà, chiều con quá đáng, thì đứa con sẽ hư. Ông bà ta nói con hư tại mẹ chính là vì lý do đó.

Bản năng cũng có lợi như ham sống, sợ chết giúp ta bảo vệ mình. Nhưng nếu bị bóp méo, như đứa bé coi phim Hồng Kông rồi nhảy từ lan can xuống vì tưởng ai cũng bay được, thì bản năng ấy bị phá vỡ. Điều đó cho thấy môi trường và thông tin có thể làm biến dạng những khuynh hướng tự nhiên của ta.

Định nghĩa thật sự về bậc thánh: Diệt trừ ba bản năng gốc

Vậy bậc thánh là ai? Thầy Chân Quang định nghĩa:

Bậc thánh là người diệt trừ được bản năng.

Muốn chứng quả Tu-đà-hoàn, bậc thánh đầu tiên trong bốn bậc thánh, ta phải diệt trừ ba kiết sử – tức là ba bản năng gốc.

• Thân kiến: Là sự ích kỷ. Không còn chấp cái tôi, không còn so sánh, đố kỵ.
• Nghi: Là sự lờ mờ, không biết rõ đúng sai. Bậc thánh nhìn thấy sự thật một cách tinh vi, như phân biệt được việc cúng dường chùa lúc nào đúng, lúc nào sai, mà không dao động theo dư luận.
• Giới cấm thủ: Là sự cố chấp vào các nguyên tắc, nghi thức một cách cứng nhắc, mà không thấy được thực tế.

Ba điều này nghe đơn giản, nhưng thắng được chúng là một sự vĩ đại. Khi diệt được thân kiến, ta hết ích kỷ; khi diệt được nghi, ta vững vàng trong chánh kiến; khi diệt được giới cấm thủ, ta không còn bị trói buộc bởi hình thức. Không có gì có thể lay chuyển một người như vậy, kể cả tiền bạc, danh lợi hay sự đe dọa.

Làm sao để sống với bản năng mà không bị chúng chi phối?

Hiểu về bản năng không phải để chán ghét hay kìm nén một cách cực đoan. Trái lại, ta học cách nhận diện chúng ngay khi chúng khởi lên. Khi cơn đói bùng lên, ta biết đó là bản năng. Khi con giận dâng cao, ta biết đó cũng là bản năng. Bằng sự chánh niệm, ta dừng lại một giây để không hành động theo những khuynh hướng mù quáng.

Tu tập là một quá trình chuyển hóa, không phải là phá hủy. Như thầy đã dạy, cái thích bí mật bên trong ai cũng còn cả – vấn đề chỉ là ta có kiềm chế được hay không. Mỗi ngày, mỗi giờ, ta có thể tập nhìn lại những thôi thúc tự nhiên của mình. Không phải để đè nén mà để có cái nhìn sáng suốt và từ bi hơn. Đó chính là bước đầu để ta trở nên tự do, để ta có thể tiến gần hơn đến bậc thánh mà chính mình mong muốn.

Hãy bắt đầu từ những việc nhỏ nhặt nhất: khi một ý nghĩ ích kỷ khởi lên, hãy thở và nghĩ đến người khác. Khi sự nghi ngờ bao phủ, hãy quay về với chánh pháp. Khi bám chấp vào một nghi thức, hãy nhớ rằng hình thức chỉ là phương tiện. Chỉ cần như vậy, ta đã đi trên con đường của những bậc thánh.