Vị tỳ kheo tự ái và bài kệ về người chân tu

Khuya khoắt, trong khu rừng già trên núi cao, tiếng gió rít qua những tán cây cổ thụ nghe như tiếng rên của muôn loài. Ba anh em hoàng tử mệt lử ngồi bên bờ hồ nước trong vắt, mặt hồ phẳng lặng như một tấm gương khổng lồ phản chiếu ánh trăng khuya. Người anh cả, Mahim Sasa, khát khô cổ họng, nhìn đám em trai mà lòng đau như cắt. Chỉ mới vài đêm trước, họ còn là những hoàng tử sống trong cung vàng điện ngọc, vậy mà giờ đây phải lẩn trốn như kẻ trộm giữa chốn rừng thiêng nước độc này.

Ba anh em họ là con của vị vua trị vì một vương quốc rộng lớn. Người mẹ của Mahim Sasa và người em kế Chanda mất sớm, vua cha cưới hoàng hậu thứ hai, bà sinh được hoàng tử út Suria. Nhưng lòng người mẹ kế không bao giờ nguôi ý nghĩ giành ngôi cho con mình. Bà ta bí mật mua chuộc hết các quan lại trong triều, gây dựng một thế lực hùng mạnh. Khi cảm thấy đã đủ, bà ta đường hoàng đến gặp vua, yêu cầu nhường ngôi cho Suria. Vua cha nghe xong, lòng băng giá. Ông hiểu ngay rằng mình đã bị cô lập hoàn toàn, chỉ cần ông từ chối, một cuộc nổi loạn sẽ nổ ra ngay lập tức. Đêm đó, vua bí mật gọi hai người con trai lớn vào, giọng run run: "Các con phải đi ngay. Ở đây, tính mạng các con không còn an toàn. Hãy lên vùng núi biên giới xa xôi mà ẩn náu. Khi nào nghe tin cha mất, hãy dắt quân về lên ngôi. Cha sẽ chuẩn bị sự thừa kế trên danh nghĩa, nhưng thế lực hiện tại, ta đã thua rồi."

Hai người con trai nghe lời cha, lập tức khăn gói ra đi trong đêm tối. Nhưng người em út Suria, vốn được hai anh thương yêu hết mực từ nhỏ, vô tình thấy hai anh lén lút rời đi. Không cần biết chuyện gì đang xảy ra, cậu liền đâm đầu chạy theo. Sáng hôm sau, cả ba hoàng tử đều biến mất. Họ băng rừng, lội suối, đi qua những con đường tắt mà không ai có thể tìm ra dấu vết, vượt lên tận ngọn núi cao nhất để trốn tránh sự truy đuổi của mẹ kế.

Giờ đây, sau nhiều ngày đêm ròng rã, cả ba người đều khát khô cổ họng. Mahim Sasa nhìn xuống làn nước trong veo dưới ánh trăng, lòng mừng rỡ. Cậu quay sang hai người em: "Các em xuống đó lấy nước lên uống và nấu ăn đi. Anh ở đây trông chừng." Hai người em vâng lời, hí hửng chạy xuống mép hồ. Nhưng vừa đến nơi, một bóng đen kỳ dị bỗng hiện ra từ trong bóng tối. Đó là một con dạ xoa - một loài sinh vật có năng lực phi thường, tính khí thất thường, có thể làm điều thiện nhưng cũng có thể ăn thịt sống bất cứ lúc nào. Con dạ xoa này canh giữ hồ nước như một vùng đất riêng của nó. Nó nhìn hai chàng trai trẻ, giọng trầm đục: "Muốn uống nước hồ này ư? Hãy nói cho ta nghe pháp của bậc thánh là gì? Nếu trả lời được, ta sẽ để cho các ngươi uống nước. Nếu không, ta sẽ bắt các ngươi." Hai người em ú ớ, không biết nói gì. Họ chỉ được dạy về phép trị dân trị nước trong triều đình, chứ chưa từng nghe về pháp của bậc thánh. Con dạ xoa nổi giận, tóm lấy cả hai, nhốt vào trong hang đá tối tăm.

Mahim Sasa ngồi trên bờ chờ mãi không thấy hai em quay lại, lòng bắt đầu lo lắng. Cậu đứng dậy, tự mình đi xuống mép hồ. Vừa đến nơi, con dạ xoa lại hiện ra, giọng đầy vẻ thách thức: "Ngươi cũng muốn uống nước à?" Mahim Sasa nhìn thẳng vào mắt nó, giọng bình tĩnh: "Ta không uống nước. Ta đến để tìm hai người em của ta." Con dạ xoa cười nhạt: "Ta đã bắt chúng rồi. Nếu ngươi muốn chúng được thả, hãy nói cho ta nghe pháp của bậc thánh. Nói được, ta sẽ thả một người em ra."

Mahim Sasa đứng lặng một lát, rồi cất tiếng, giọng trầm ấm giữa đêm khuya: "Bậc thánh là bậc có tình thương lớn đối với mọi người. Trong tâm rất khiêm hạ, không thấy mình là quan trọng. Sống một đời biết nhu thuận, biết cung kính, mặc dù rất nghiêm túc." Con dạ xoa nghe xong, gương mặt dữ tợn bỗng dịu lại. Nó chắp tay bái phục: "Ngươi nói đúng lắm. Ta sẽ thả một người em của ngươi ra." Mahim Sasa mỉm cười, nói: "Hãy thả người em út của ta ra." Con dạ xoa trừng mắt, giọng đầy nghi ngờ: "Hồi nãy ngươi vừa nói cho ta đạo lý bậc thánh, vậy mà ngay tức khắc ngươi đã làm sai đạo lý đó. Theo thứ tự, người em kế Chanda phải được thả trước, tại sao lại thả người em út?" Mahim Sasa nhìn thẳng vào con dạ xoa, giọng điềm tĩnh nhưng đầy uy lực: "Ngươi biết một mà không biết hai. Nếu bây giờ ta kêu thả người em kế của ta, thì sau này khi ta trở về triều đình, mọi người sẽ phê bình rằng ta phân biệt mẹ này mẹ kia. Sự phân biệt đó khiến người ta nghĩ rằng ta chỉ thương anh em cùng mẹ, còn người khác mẹ thì không thương. Như vậy thì ai còn coi ta là người công minh chính trực để trị nước nữa? Ta chấp nhận để ngươi giam giữ người em kế cùng mẹ để cứu người em khác mẹ, để cho mọi người biết rằng tình thương yêu không có ranh giới."

Con dạ xoa nghe xong, sững sờ. Nó nhìn chàng hoàng tử trẻ với ánh mắt đầy khâm phục. Nó quỳ xuống lạy và nói: "Ngươi thật là người có đức độ. Ta xin phục thiện." Nó thả cả hai người em ra, rồi từ đó hầu hạ cả ba anh em, dùng quyền năng của mình cung phụng cho họ một cuộc sống ổn định trên núi cao. Ba anh em sống lặng lẽ, không còn ý định dùng vũ lực để trở về giành ngôi nữa, vì người em út cũng đã ở đây rồi, thì còn ai giành với ai nữa đâu. Khi nghe tin vua cha băng hà, họ mới trở về. Mahim Sasa lên ngôi vua, hai người em được phong tước, còn con dạ xoa được ban thưởng một cuộc sống sung túc.

Đức Phật kể xong câu chuyện, Ngài nhìn thẳng vào vị tỳ kheo giàu có đang đứng trơ trụi giữa đại chúng, giọng ôn tồn: "Đời đó, Mahim Sasa chính là ta. Chanda là Xá Lệ Phất. Suria là A Nan. Còn con dạ xoa nghe ta giải thích rồi biết phục thiện, chính là ông ngày hôm nay. Ngày xưa ông nghe ta giải thích, ông biết phục thiện. Tại sao ngày hôm nay, khi ta vừa rầy một tiếng, ông lại đùng đùng tự ái như vậy?"

Vị tỳ kheo giàu có sững người. Khuôn mặt đang đỏ bừng vì tức giận bỗng tái nhợt. Ông nhớ lại khoảnh khắc vừa rồi, khi nghe Phật nhắc nhở nhẹ nhàng về việc giữ tài sản, ông đã nổi giận, cởi phăng y phục ném xuống đất giữa bao nhiêu người. Ông nghĩ rằng cởi đồ ra, sống khổ hạnh lõa thể mới là người chân tu. Nhưng giờ đây, nghe câu chuyện tiền kiếp, ông mới vỡ lẽ. Nước mắt ông lăn dài trên gò má nhăn nheo. Ông quỳ sụp xuống, nhặt lại y phục khoác lên người, run run nói: "Bạch Thế Tôn, con xin sám hối. Con đã sai rồi."

Từ đó, vị tỳ kheo ấy bỏ hết tài sản, sống hòa đồng cùng chư tăng, chuyên tâm tu tập. Ông không còn để lòng tự ái che mờ trí tuệ nữa. Và Đức Phật mới nói bài kệ: "Nếu không hết nghi hoặc, thì dù cho lõa thể, bệnh tóc tro trét mình, tuyệt thực, lăn trên đất, ở dơ, ngồi chồm hổm, cũng chẳng phải người hay."

Ý nghĩa câu chuyện

Bài học lớn nhất mà TT. Thích Chân Quang muốn truyền tải là về lòng tự ái - cánh cửa đầu tiên mà người tu phải vượt qua. Dù có tu khổ hạnh đến đâu, dù có làm bao nhiêu việc thiện, nếu trong lòng còn tự ái, còn nghi hoặc, còn phiền não, thì chưa phải là người chân tu. Người biết phục thiện, biết đón nhận lời rầy la trách mắng của thầy mình với tâm hoan hỷ, không giận, không biện minh, mới thực sự mở được cánh cửa bước vào ngôi nhà thánh. Hãy coi những lời chê trách là cơ hội để diệt trừ bản ngã, để hoàn thiện chính mình.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang