Trái me và cái bẫy của cảm xúc

Buổi chiều ở thiền viện thật yên ắng, chỉ còn tiếng gió thổi nhè nhẹ qua hàng tre già. Bên hiên chùa, một chú tiểu đang ngồi ôm bụng, mắt dán vào cây me trước sân, nơi những chùm quả chín vàng đung đưa theo gió. Chú nuốt nước bọt, nghĩ thầm: “Giá mà có ai hái xuống cho mình một trái thì thích biết mấy.”

Chú không biết rằng, phía sau lưng, một huynh đệ đang lặng lẽ bước tới. Người ấy tên là Minh, tính tình vốn hiền lành, ít nói. Minh đã quan sát chú tiểu nhìn cây me từ lúc nãy đến giờ mà không lên tiếng. Đến khi chú tiểu quay lưng định đi chỗ khác cho đỡ thèm, Minh mới chậm rãi gọi với:

“Này, đợi chút. Tôi vừa hái được mấy trái me chín, ăn chung cho vui.”

Chú tiểu khựng lại, quay đầu nhìn Minh với ánh mắt ngạc nhiên. Minh mỉm cười, đưa ra một trái me căng mọng, vỏ nâu bóng loáng. Chú tiểu ngập ngừng rồi cũng đưa tay nhận lấy. Khi đầu lưỡi chạm vào vị chua thanh của me, một cảm giác dễ chịu lan tỏa khắp cơ thể. Chú bất giác mỉm cười, lòng bỗng thấy vui vui, ấm áp lạ thường.

Nhưng rồi, một điều kỳ lạ xảy ra trong tâm chú. Tự nhiên chú thấy mến Minh hẳn, dù trước đó hai người chẳng thân thiết gì. Chú tự hỏi: “Sao tự dưng mình lại quý người ta đến vậy nhỉ? Cũng chỉ vì một trái me thôi sao?” Chú lắc đầu, cười trừ rồi chạy đi tìm thầy để hỏi cho ra lẽ.

Thầy đang ngồi trên chiếc ghế tre, tay cầm tách trà nóng. Nghe chú tiểu kể lại câu chuyện, Thầy khẽ gật đầu, đặt tách trà xuống, giọng trầm ấm:

“Con có biết vì sao con thấy mến người ta không? Đó là vì cảm xúc dễ chịu khi ăn me đã kéo theo tình cảm thương quý. Cảm xúc thì đến bất chợt, nhưng tình cảm là do mình tạo ra. Nếu con không tỉnh giác, chỉ một trái me cũng đủ trói buộc con vào vòng yêu ghét.”

Chú tiểu tròn mắt ngạc nhiên:

“Dạ, nhưng con đâu có cố ý thương người ta đâu ạ?”

Thầy mỉm cười, giọng ôn tồn:

“Đúng vậy, cảm xúc thì con không ngăn được, nhưng tình cảm thì con có thể chọn. Người ta mắng con, con thấy khó chịu – đó là cảm xúc. Nhưng nếu con để cái khó chịu đó biến thành ghét, thì con đã tạo nghiệp. Cũng vậy, người ta cho con trái me, con thấy thích – đó là cảm xúc. Nhưng nếu con để cái thích đó thành ra luyến ái, thì con lại vướng vào vòng xoáy sinh tử.”

Chú tiểu ngồi lặng im, nhìn ra khoảng sân nắng vàng. Chú chợt hiểu ra một điều quan trọng: cảm xúc chỉ là một cơn gió thoảng qua, còn tình cảm mới là thứ neo đậu lâu dài. Nếu không biết cách quan sát, con người ta dễ dàng bị cuốn theo những phản ứng tự động ấy mà tạo ra biết bao phiền não.

Từ hôm đó, mỗi khi có cảm xúc dâng lên, dù vui hay buồn, chú tiểu đều dừng lại một nhịp, hít thở sâu và tự nhắc mình: “Đây chỉ là cảm xúc, không cần phải theo nó.” Dần dần, tâm chú trở nên nhẹ nhàng, an tĩnh hơn. Chú vẫn ăn me, vẫn vui khi được bạn bè chia sẻ, nhưng lòng không còn bị trói buộc bởi những tình cảm nhất thời nữa.

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện nhắc nhở chúng ta về cơ chế vi tế của tâm: cảm xúc (thọ) là phản ứng tự nhiên trước hoàn cảnh, nhưng tình cảm (ái) là do ta chủ động nuôi dưỡng. Người tu cần học cách làm chủ tình cảm, đừng để những cảm xúc nhất thời dẫn dắt mà tạo ra nghiệp lực. Chỉ cần tỉnh giác một chút, ta có thể thoát khỏi vòng xoáy yêu ghét, đem lại an lạc cho chính mình và mọi người.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang