Tiếng Gáy Của Con Gà Và Sự Nhàm Chán Của Con Người

Trong một khóa tu mùa xuân, không khí trang nghiêm bỗng chốc trở nên sinh động khi vị Giảng Sư đưa ra một ví dụ hết sức đời thường nhưng chứa đựng triết lý sâu xa. Thầy kể về một con gà trống.

Hãy tưởng tượng một con gà trống đứng trên đống rơm giữa sân chùa. Từ sáng sớm tinh mơ, nó cất tiếng gáy: "Ò... ó... o...". Tiếng gáy ấy vang vọng, dứt khoát, lặp đi lặp lại mỗi ngày, từ ngày này qua tháng nọ, từ năm này qua năm khác. Dù có nghe bao nhiêu lần, con gà vẫn gáy đúng một điệu ấy. Nó không biết thêm nốt thăng, không biết biến tấu, không biết đổi sang ngũ cung hay jazz. Nó cứ gáy "ò ó o" cho đến ngày cuối cùng của đời mình, khi nó bị bắt vào nồi nước sôi.

– Đó là bản năng tự nhiên của loài vật – Thầy giảng giải – Chúng không biết nhàm chán. Một điệu gáy cũ kỹ vẫn làm chúng hài lòng suốt đời.

Nhưng con người thì khác. Vị Giảng Sư đặt câu hỏi: "Nếu mỗi ngày, bạn chỉ nghe đúng một bài hát hay nhất thế giới, nhưng chỉ có một giai điệu duy nhất, bạn chịu nổi bao lâu?"

Chắc chắn, dù bài hát đó có đẹp đến đâu, nếu lặp lại mãi một khuôn mẫu, con người sẽ cảm thấy ngột ngạt, bức bối và muốn thoát ra. Cái "nhàm chán" chính là chìa khóa thúc đẩy sự tiến bộ của nhân loại. Chính vì không chịu nổi sự đơn điệu, con người đã sáng tạo ra đàn bầu với nhiều âm sắc, đã phát triển vọng cổ cải lương, rồi du nhập âm nhạc phương Tây với vô vàn cung bậc cảm xúc. Sự nhàm chán thúc đẩy chúng ta tìm kiếm cái mới, cái lạ, cái phong phú hơn.

Tuy nhiên, vị Giảng Sư cũng cảnh báo rằng chính thuộc tính này là con dao hai lưỡi. Nó làm cho văn minh nhân loại phát triển rực rỡ, nhưng cũng là nguyên nhân khiến vô số gia đình tan vỡ vì "thèm phở, chán cơm". Trong lĩnh vực tâm linh, nó lý giải tại sao Chánh Pháp của Đức Phật lại dễ bị suy thoái, trong khi các tà kiến ngoại đạo lại tồn tại dai dẳng.

Thầy phân tích: Bản năng tự nhiên của con người, không cần ai dạy, là tham lam, ích kỷ, sân hận và dục vọng. Giống như con gà gáy "ò ó o", những thói xấu này tự động vận hành, bền bỉ qua hàng thiên niên kỷ mà không cần nỗ lực duy trì. Ngược lại, những điều tốt đẹp như lòng trắc ẩn, sự hy sinh, hay giáo lý Vô Ngã đòi hỏi phải được "dạy dỗ" vất vả, phải được nuôi dưỡng bằng công sức và trí tuệ.

– Khi nào công tác giảng dạy và học tập bị gián đoạn, điều tốt đẹp sẽ mất đi ngay lập tức – Thầy nhấn mạnh – Còn điều ác, vì nó là bản năng, nên nó cứ âm ỉ cháy mãi.

Đây là lý do tại sao sau khi Đức Phật nhập Niết Bàn, nhiều đạo sư lo lắng cho thời kỳ Mạt Pháp. Họ sợ rằng con người, vốn mang tính "nhàm chán" và ưa thích sự mới mẻ, sẽ dần rời xa những giáo lý cốt lõi, khô khan nhưng chân thật, để chạy theo những hình thức hào nhoáng, dễ dãi hơn. Nhưng cũng chính nhờ sự thúc đẩy phải "phát triển" này, mà các vị Bồ Tát Đại Thừa đã khéo léo khai thác, mở rộng giáo lý, biến những chân lý giản dị thành những hệ thống tư tưởng kỳ vĩ, đáp ứng được nhu cầu thẩm mỹ và trí tuệ ngày càng cao của con người.

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện sử dụng hình ảnh con gà và sự nhàm chán của con người để lý giải quy luật vận động của xã hội và tôn giáo. Bài học rút ra là: Cái ác (bản năng) dễ dàng tồn tại vì nó không cần nỗ lực, trong khi cái thiện (Chánh Pháp) cần sự duy trì liên tục qua giáo dục và tu tập. Sự phát triển của Phật giáo Đại Thừa là một phản ứng tất yếu trước nhu cầu tìm kiếm sự mới mẻ và phong phú của con người, nhằm giữ chân họ ở lại với đạo lý, dù con đường đó phức tạp và đòi hỏi trí tuệ cao hơn.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang