Thước đo đạo đức

Mặt trời chiều chiếu xiên qua tán lá bờ rào chùa Bình Lâu, đậu xuống những chiếc áo lam đang ngồi im lặng.Tiếng ve sầu tháng bảy bpm râm ran, trộn lẫn với mùi hoa nhàiavana ngào ngạt từ bàn thờ. Thầy Thích Chân Quang nhìn ra hội chúng, đôi mắt hiền từ quét qua từng khuôn mặt đang hướng về phía mình.

"Hôm nay", thầy lên tiếng, giọng trầm ấm nhưng kiên quyết, "ta sẽ nói về một chủ đề lạ hơn mọi ngày: cân đo đạo đức."

Một tiếng xì xào nhỏ nổi lên. Đạo đức thì sao mà cân, mà đo được?

Thầy mỉm cười: "Tiền thì ta đếm được, đất thì ta đo được, người béo hay gầy ta cân được. Nhưng đạo đức thì phải chăng là vô hình? Hôm nay, ta sẽ tìm cách đưa đạo đức lên bàn cân. Xem nó được bao nhiêu ký, bao nhiêu tạ. Vì nếu ai có đạo đức nặng ký, quả báo sau này sẽ an vui. Mà nếu ai có được một vài tấn... chắc thành thánh mất rồi."

Không khí bỗng nhẹ nhõm hơn. Rồi thầy nghiêm mặt lại.

"Bây giờ, ta dựa vào một số tiêu chí để đo. Giả sử, ta đang sống yên lành, yêu đạo yêu nước. Một ngày, có người đến nói: 'Ta muốn thuê ngươi chống lại đạo của ngươi.' Ta có chịu không?"

"Không ạ!" đồng thanh.

"Được. Nhưng họ nói: 'Cho ngươi 5 triệu.' Chịu không?"

"Không."

"10 triệu? 100 triệu? 10 tỷ? Trăm tỷ?"

Lần này, không ai dám trả lời chắc nịch nữa. Mấy người đưa mắt nhìn nhau, miệng mấp máy. Có tiếng thì thầm: "Trăm tỷ..." Rồi một tiếng vỗ tay vang lên, phá vỡ im lặng. Thầy gật gù.

"Thấy chưa? Đạo đức con người coi vậy chứ không phải vô tận. Khi bị mua chuộc, đạo đức ta phản kháng để bảo vệ mình. Nhưng khi giá tiền tăng dần, vượt khỏi ngưỡng đạo đức, ta bắt đầu siêu lòng. Lúc đó, đạo đức ta bằng đúng với giá tiền ấy."

Thầy kể tiếp, giọng trầm xuống: "Có một cô gái bị bọn xấu bắt cóc, bắt đi làm nghề mại dâm. Chúng không cho ăn. Đói quá, chúng bày một mâm cơm cực kỳ ngon trước mặt, nói: 'Nếu đồng ý ký hợp đồng, cho ăn.' Lúc đói cồn cào, có người thà chết không ăn, có người... ăn cho rồi, ký tên cho xong. Khi ấy, nhân phẩm của cô ấy chỉ bằng một bữa cơm trong cơn đói khát."

Tôi cảm thấy tim mình thắt lại. Mâm cơm ấy, tôi cũng từng thấy qua đôi mắt ai đó trong hoàn cảnh tuyệt vọng.

"Vậy ai là người có đạo đức vô hạn?" Thầy hỏi, rồi tự trả lời: "Ông Trần Bình Trọng. Khi bị Mông Cổ bắt, chúng hứa cho ông làm vua nước Nam nếu theo. Đó là tột cùng của danh lợi. Nhưng ông nói: 'Thà làm quỷ nước Nam, còn hơn làm vương của đất Bắc.'"

Thầy dừng lại, ánh mắt quét qua hội chúng. "Các con nghe câu này nhiều, nhưng không đủ thấm. Nếu đặt mình vào vị trí đó, lúc làm tù nhân, bị dụ dỗ, ai dám chắc mình không bán mình? Tất cả đều hợp tác liền, không chừa một ai. Và trong lịch sử Việt Nam, chỉ có Trần Bình Trọng làm được. Đạo đức của ông là vô hạn."

Tôi rùng mình.Tôi nghĩ đến trăm tỷ vừa nãy, thấy mình thật nhỏ bé.

"Trong Phật giáo", thầy tiếp, "đến quả vị Tu Đà Hoàng, người đó bắt đầu có đạo đức vô hạn. Trước khi đạt đến đó, danh lợi lớn quá, ta buông tay, thỏa thuận với điều xấu. Nhưng người đã chứng Tu Đà Hoàng thì khác. Họ giống như một bậc quân tử trong đạo Nho. Ngày xưa, nhiều vị thiền sư rất quý trọng đạo Nho. Vì những lời dạy của Khổng Tử về cốt cách, nhân cách hoàn toàn đúng với đạo đức của bậc thánh Tu Đà Hoàng."

Thầy kể thêm về Trần Ích Tắc, em ruột vua Trần Thánh Tông, chú ruột vua Trần Nhân Tông, người nắm tình báo nhà Trần. Ông bị học trò dụ, ngã lòng thông đồng với Nguyên Mông vì ham ngôi vua. "Cùng là dòng dõi nhà Trần, cùng hiểu Phật pháp, nhưng một người giữ được khí tiết, một người phản bội. Vì sao? Vì đạo đức của họ ở hai đẳng cấp khác nhau."

Tôi nhìn ra xa, nhớ đến những câu chuyện xưa.Tôi tự hỏi: Nếu có ai đưa ra trăm tỷ, tôi sẽ làm gì?

Thầy như đọc được suy nghĩ: "Các con tự đánh giá đi. Nếu có ai đưa tiền mua chuộc, để ta làm điều sai, chống lại đạo, chống lại đất nước... đến cái giá nào thì ta gục ngã? Có người nói: 'Thầy đưa cao quá, cho con 10 tỷ là con bay rồi.' Nghĩa là đạo đức người đó chỉ 10 tỷ. Có người, chỉ một mâm cơm trong cảnh đói khát, đã bán cả cuộc đời."

Đoạn, thầy chuyển sang tiêu chí thứ hai: "Giả sử ta gặp người bị cháy nhà, đang khóc lóc. Trong túi ta có 10 triệu. Ta sẽ cho bao nhiêu?"

"50 nghìn." "100 nghìn." "1 triệu." "2 triệu." "5 triệu." Tiếng đề nghị rộ lên. Có người nói: "10 triệu, cho luôn."

Thầy gật gù: "Đây là con số. Bao nhiêu phần trăm tài sản ta sẵn sàng cho đi trong hoạn nạn của người khác? Đạo đức ta được tính ngang đó. Nhưng nếu 10 triệu ấy là tiền sinh hoạt cả tháng của gia đình, rất khó chia sẻ. Đây là bài toán khó, và sự đấu tranh trong đầu lúc đó thuộc về đạo đức."

Tôi nghĩ đến ví tiền mỏng tang của mình, thấy đạo đức thật mong manh.

"Tiêu chí thứ ba", thầy nói tiếp, "là bị chửi mắng, xúc phạm. Khi bị xúc phạm, tâm ta làm sao? Giận phải không? Nhưng ta học hạnh nhẫn nhục. Câu hỏi là: Lời chửi mắng đến mức nào, ta không kềm được nữa?"

Thầy mô tả những câu xúc phạm tinh vi, sâu cay. Rồi đến câu vu khống: "Hôm qua chỉ có tôi với anh ở đây, và tôi mất 20 triệu. Anh thương tôi, cho xin lại." Thầy nói: "Câu đó, không ai chịu nổi. Vì nó vu khống phẩm chất mình giữ gìn cả đời. Giống như một thầy tu suốt đời trong sạch, bị kết tội gian dâm."

Thầy nhắc đến mười điều tâm niệm, câu thứ mười: "Oan ức không cần bày tỏ. Vì bày tỏ thì hèn nhát mà trả thù thì oán đối kéo dài.Chấp nhận tỉnh bơ." Nhưng thầy nói: "Đa phần ta chưa đạt được mức đó. Khi bị xúc phạm đúng chỗ mình giữ gìn, ta nổi sân liền. Đạo đức ta chỉ chừng ấy thôi, không vô hạn."

Tôi thấy lòng mình hai năm trước một lần bị oan ức, rồi đã từng muốn phản ứng. Nếu lúc đó, tôi có thể làm được không?

"Tiêu chí thứ tư", thầy nói, "là bị đánh. Ai đánh ta, ta có giận không? Phật dạy phải nhẫn nhục. Nhưng đánh đến mấy cái thì giận? Vừa rồi, có hai người đi xe va quẹt nhau, ông này chửi, ông kia lấy dao đâm chết liền. Ta thường trả đũa nặng hơn để thắng, để thỏa mãn sân hận, và tạo thành tội."

Thầy kể chuyện hai sư cô ở cốc, hàng xóm nuôi gà thả vườn, gà sang phá vườn. Một sư cô giận dữ kể chuyện. Sư cô kia bình tĩnh nói: "Nó có cào ngoài vườn chứ có cào trúng mình đâu. Nó cào đất, không đụng da thịt mình. Mình nổi sân là hư tâm rồi. Thà hư rau, đừng hư tâm."

Thầy bảo: "Nhưng nếu đánh đụng đến thân thể, tát mặt, bóp cánh tay... bản ngã kích động, sân hận nổi lên liền. Các con nhắm coi, mình bị đánh bao nhiêu cái vẫn không nổi sân? Một cái chưa? Hai cái? Sân chưa? Vậy là đạo đức ta nặng bằng hai cái tát."

Thầy kể về những bậc Bồ Tát: Đức Phật tiền thân bị vua chặt tay chân vẫn bình thản; ngài Mục Kiền Liên bị ngoại đạo đánh nát xương vẫn không sân, đến khi họ bỏ đi, ngài dùng thần thông nối xương trở lại, lễ Phật rồi mới nhập Niết bàn; thiền sư Toàn Khoác ngồi chờ quân nổi loạn đến, bị đâm giáo xuyên tim, trước khi chết hét một tiếng vang xa 10 dặm, cho thấy thần lực của bậc đắc đạo.

"Nhưng còn ta", thầy nói, "ta được hai cái tát là sân rồi. Trong văn hóa Á Đông, cha mẹ đánh con quất vào mông vì đau mà vô hại. Con bị đánh đau mà không được giận. Đó là nhẫn nhục."

Pháp thoại kết thúc. Mặt trời đã lặn, chùa Bình Lâu chìm trong hoàng hôn. Tôi đứng dậy, cảm thấy mình nhẹ nhõm nhưng cũng nặng trĩu.Tôi sẽ nhớ đến bài học này mỗi lần đối mặt lựa chọn.

Ý nghĩa câu chuyện

Đạo đức con người không phải là vô tận, mà có thể được "cân đo" qua bốn tiêu chí: (1) Số tiền khiến ta mua chuộc để làm điều sai, (2) Phần trăm tài sản ta sẵn sàng bố thí trong hoạn nạn, (3) Mức độ xúc phạm khiến ta không kiềm chế được sân hạn, (4) Số lần bị đánh khiến ta nổi giận.Càng có nhiều đạo đức, càng tiến gần đến vô hạn, giống như các bậc thánh Tu Đà Hoàng hay Bồ Tát. Bài học là: Ta cần tự nhìn nhận đạo đức của mình, biết giới hạn để tu tập, phấn đấu vượt qua cám dỗ danh lợi, rèn luyện nhẫn nhục, sống đúng với nhân phẩm và đạo lý.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang