Tâm lý ỷ lại: Khi ta dựa vào ưu thế của mình

Buổi chiều trên chùa, nắng nhạt dần sau rặng tre già. Trong thiền đường, tiếng chuông ngân vừa dứt, TT. Thích Chân Quang nhìn quanh đại chúng, mỉm cười hiền hòa rồi chậm rãi mở lời:

“Hôm nay chúng ta học về một tâm lý rất phổ biến, ai cũng dễ mắc phải, đó là tâm lý ỷ lại. Ỷ lại nghĩa là dựa vào một ưu thế nào đó của mình để rồi có thái độ sai, tâm lý sai. Người ỷ lại thường có một ưu điểm rất lớn. Còn tôi thì không có gì để ỷ lại, nên không lo. Nhưng mấy thầy đẹp trai thì đáng lo lắm!”

Cả hội chúng cười nhẹ. Thầy tiếp tục, giọng trầm ấm như ru:

“Cái ỷ lại lớn nhất, dễ bị nhất, ai cũng dễ bị nhất, chính là tình thương của cha mẹ. Tình thương cha mẹ dành cho con là bản năng, rất mãnh liệt. Khi con đói, con khóc, cha mẹ dỗ dành cho ăn. Khi con quấy, cha mẹ nhịn nhục chiều theo. Đứa con không hiểu đó là tình thương, là sự hy sinh, là tấm lòng quảng đại của cha mẹ. Nó lặn sâu vào tiềm thức và nghĩ rằng cha mẹ phải như vậy, phải chiều nó như vậy. Nó không thấy được sự cao quý của tình yêu thương ấy. Cha mẹ chiều con cũng sai lầm. Hầu hết cha mẹ đều thương con sai lầm, chịu con quá đáng, làm cho con hình thành tâm lý ỷ lại sâu thẳm.”

Thầy dừng lại, đưa mắt nhìn từng người, rồi kể:

“Có một lần, tôi gặp một anh cán bộ cấp trung ương, hai bố con lên chùa. Anh ấy rầy thằng con:

– Con ngang ngạnh quá! Con phải biết tôn trọng bố!

Thằng con mặt lì ra, không nói không rằng. Nhìn nó, tôi biết ngay anh này chiều nó từ bé quá, vợ anh chắc cũng cưng nó lắm. Thằng bé đã bị tâm lý ỷ lại: cha mẹ phải chiều nó, phải nghe lời nó là điều đương nhiên. Nó hư luôn, tâm lý nó hư luôn.”

Thầy thở dài, rồi nói tiếp:

“Còn một thứ ỷ lại cũng rất sâu, từ khi ta mới sinh ra, đó là dòng giỏi sang quý. Nếu lỡ đầu thai vào nơi có quyền lực, tiền bạc, người hầu kẻ hạ, từ mở mắt đã được cư xử như vậy, ai cũng chiều, ai cũng kính, ai cũng vâng lời. Cái tâm lý ỷ lại nằm sâu trong tiềm thức, không gỡ ra được. Ta thấy trong phim, những công tử con nhà giàu, con quan, ra ngoài bắt nạt dân chúng, đá đổ hàng rong, tát tay người ta. Tại sao họ dám làm vậy? Vì họ ỷ lại gia thế. Họ nghĩ mình là loại người không ai xâm phạm được, từ bé làm sai cha mẹ cũng che chở. Cái ỷ lại đó giết chết tâm hồn, khiến họ không còn xem cương thường đạo lý hay luật pháp ra gì.”

Thầy chậm rãi, như muốn khắc sâu từng chữ:

“Lớn lên, ta lại dễ bị ỷ lại bởi một tình yêu thương đặc biệt nào đó dành cho ta. Ai trong chúng ta cũng từng được ai đó thương, thề thề thương dữ lắm. Nhưng tình thương vô thường lắm. Có những cặp đôi chia tay chỉ vì họ ỷ lại được thương, cứ tưởng tình thương bền vững mãi. Không ngờ một thời gian sau, có chuyện này chuyện kia xảy ra rồi chia tay. Tình thương là thứ mong manh nhất trong những thứ ta ỷ lại.”

Đến đây, Thầy nhìn quanh, ánh mắt vừa nghiêm khắc vừa từ bi:

“Có một thứ ỷ lại mà ai cũng dễ mắc, đó là nhan sắc. Người có dung mạo xinh đẹp thường dễ được cảm tình, dễ được nhận lời, dễ được người khác tán tỉnh. Những lời yêu thương họ nói thường vượt quá sự thật. Tôi thường nói, những lời yêu thương trong tình yêu, mình trừ bớt bảy mươi phần trăm, còn lại ba mươi; khấu hao thêm hai mươi, còn mười; trừ giảm giá một nửa, còn khoảng hai phần trăm là vừa. Vậy mà khi có nhan sắc, ta hay đón nhận những điều đó, rồi ỷ lại vào nó. Cả nam lẫn nữ đều vậy.”

Thầy mỉm cười, kể chuyện mình:

“Tôi cũng từng bị. Hồi nhỏ, mỗi lần soi gương, tôi thấy mình đẹp lắm! Nhưng rồi tôi để ý, tự hỏi: chắc người khác cũng thấy mình đẹp như vậy chăng? Hóa ra đó là tâm lý chủ quan. Ai soi gương cũng thấy mình đẹp hơn thực tế. Tôi may mắn phát hiện ra điều đó, nếu không thì tôi cứ tưởng mình đẹp, ra ngoài mặt kênh kênh. Trong nhà Phật có câu: ‘Rong đóng đầu cầu, nhìn lâu cũng đẹp.’ Một người không đẹp lắm, nhưng nhìn mãi cũng thấy đẹp. Đó là nguy cơ.”

Thầy chuyển giọng, nhấn mạnh:

“Rồi còn sức khỏe. Có người khỏe mạnh, chơi thâu đêm suốt sáng không sao, người khác thì mệt nằm nhoài. Họ ỷ lại sức khỏe, đến khi đổ sập xuống một cái thì chữa không được. Rồi tài năng, nghề nghiệp khéo léo, đánh đàn, hát hay, cũng dễ sinh tâm lý ỷ lại. Nhưng sợ nhất là trí tuệ, trí thông minh. Nó không giấu được, học giỏi, làm việc giỏi, xử lý công việc nhanh, dễ làm ta xem thường người khác mà mất hồi nào không hay.”

Thầy kể tiếp:

“Hồi nhỏ tôi học toán rất giỏi, tính nhẩm nhanh như máy. Khi đi tu, có một ông thầy ép dầu lạc để bán nuôi mẹ, sống cạnh thiền viện. Một hôm ông nhờ tôi tính giúp mấy phép tính cộng trừ nhân chia cho khách hàng. Tôi tính rẹt rẹt, nghĩ bụng chuyện quá đơn giản. Hôm sau ông qua, mặt buồn thiu:

– Huynh tính trật hết trơn rồi! Tôi trả tiền lỗ vốn!

Tôi ngạc nhiên, đưa lại bản tính, nói:

– Đâu có trật, tôi tính đúng mà!

Ông lắc đầu:

– Trật hết! Mà bài toán đơn giản vậy sao lại trật được?

Tôi kiểm tra lại, thấy đúng là trật thật. Lúc đó tôi mới nhận ra: cái trí thông minh của mình cũng có lúc sai, không nên ỷ lại. Từ đó tôi bỏ tâm lý xem thường người khác.”

Thầy dừng lại, nhìn đại chúng, giọng trầm xuống:

“Luật nhân quả khắc khe lắm. Ta ỷ lại cái gì, ta sẽ mất cái đó. Mất nhanh hay chậm tùy phước, nhưng chắc chắn sẽ mất. Dễ mất nhất là tình thương. Đừng ỷ lại bất cứ điều gì, dù là nhan sắc, tài năng, sức khỏe, trí tuệ, hay gia thế. Tất cả đều vô thường. Hãy sống khiêm hạ, biết ơn, và luôn nỗ lực tu tập.”

Ý nghĩa câu chuyện

Bài học sâu sắc Thầy muốn truyền tải: Tâm lý ỷ lại xuất phát từ việc dựa vào ưu thế của mình để có thái độ sai, tâm lý tiêu cực. Nó phá hỏng tâm hồn và đạo đức. Luật nhân quả khắc khe: ỷ lại cái gì sẽ mất cái đó. Vì vậy, hãy luôn khiêm hạ, không xem thường người khác, và tu tập để vượt qua mọi sự ỷ lại, bởi mọi thứ trên đời đều vô thường.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang