Tâm lý ỷ lại

Buổi chiều trên chùa, nắng vàng trải dài trên sân gạch, gió nhẹ đưa hương hoa dại thoang thoảng. Trong thiền đường, tiếng chuông ngân vừa dứt, mọi người ngồi im lặng, hướng về phía thầy. Thầy ngồi trên bục cao, ánh mắt hiền từ nhìn khắp đại chúng, rồi chậm rãi bắt đầu bài giảng về một tâm lý rất đỗi quen thuộc mà ít ai ngờ: tâm lý ỷ lại.

“Ỷ lại là gì? Là ta dựa vào một ưu thế của mình, một điều kiện vượt trội nào đó, để rồi có thái độ sai, tâm lý sai. Người ỷ lại thường có một ưu điểm rất lớn. Còn sư phụ thì không có gì để ỷ lại nên không lo. Nhưng mấy thầy đẹp trai này rất đáng lo, dễ có tâm lý ỷ lại.” Cả phòng bật cười nhẹ, nhưng rồi ai nấy đều chăm chú lắng nghe.

Thầy kể về một lần có hai bố con lên chùa. Người bố là cán bộ cấp trung ương, dáng vẻ uy nghi, nhưng khi ngồi cạnh cậu con trai chừng mười tám đôi mươi, ông lại tỏ ra hết sức nhún nhường. Cậu con ngồi bên cạnh, mặt lạnh tanh, thi thoảng lại cáu kỉnh. Ông bố quay sang thầy, giọng đầy bất lực: “Thưa thầy, con ngang ngạnh quá, không biết tôn trọng bố. Nói chuyện với bố mà còn thua bạn nó nữa.” Thầy nhìn cậu con, thấy rõ một phần lỗi thuộc về ông bố – chiều con từ bé, nuông từng miếng ăn giấc ngủ, đến nỗi đứa trẻ ngấm vào tiềm thức rằng cha mẹ phải chiều mình, phải nghe lời mình là lẽ đương nhiên. Nó hư từ tâm lý, hư từ cái gốc rễ sâu xa ấy.

Thầy giảng tiếp: “Tình thương của cha mẹ là bản năng mãnh liệt nhất. Khi con khóc, mình dỗ, khi con quấy, mình chiều. Đứa con không hiểu đó là sự hy sinh, là tấm lòng quảng đại, mà nó nghĩ cha mẹ phải như vậy. Nó không thấy được vẻ cao quý của tình yêu thương. Cha mẹ chiều con sai lầm, hầu hết đều thương con sai lầm, chiều chuộng quá đáng làm con hình thành tâm lý ỷ lại sâu thẳm.”

Thầy dừng lại, nhìn quanh, giọng trầm xuống: “Ỷ lại còn đến từ dòng dõi sang quý. Nếu lỡ đầu thai vào nơi có quyền lực, tiền bạc, người hầu kẻ hạ, từ khi mở mắt đã được chiều, được kính, được vâng lời. Cái tâm lý ấy nằm sâu không gỡ ra được. Người ta sinh ra tính bắt nạt kẻ yếu, đá đổ hàng rong, tát tay người khác khi không vừa ý – tất cả đều sai pháp luật, nhưng họ vẫn làm vì ỷ lại. Họ nghĩ mình là loại người không ai xâm phạm tới, từ bé làm sai đã có bố mẹ che chở. Cái ỷ lại giết chết tâm hồn, khiến họ không còn xem cương thường đạo lý hay luật pháp ra gì.”

Rồi thầy nói đến một thứ ỷ lại mà ai cũng từng trải: “Lớn lên, ta dễ bị ỷ lại vào tình yêu thương đặc biệt của một người nào đó dành cho ta. Buổi đầu thì thương lắm, thề thề thương dữ lắm. Cho tới ngày phát hiện người đó lừa dối, mình mới rớt từ trên trời xuống. Có phong tục Tây Phương, khi cầu hôn người nam quỳ xuống đưa nhẫn – ngay từ đầu đã xác định người nam luôn ở kèo dưới. Đó là lý do trong gia đình Tây Phương, người vợ thành nóc nhà, còn ở nhiều nơi khác, người nam ỷ lại sức mạnh cơ bắp, ỷ lại vai trò trụ cột kinh tế, mà hiếp đáp phụ nữ, gây bạo lực gia đình. Khi xã hội tiến bộ, luật pháp bảo vệ phụ nữ, tình thế lại đảo ngược – giờ đây không phải chồng ăn hiếp vợ mà có khi ngược lại.”

Thầy khẽ mỉm cười, nhìn xuống đại chúng: “Ỷ lại là một căn bệnh tâm lý nguy hiểm. Nó khiến ta mất đi sự nỗ lực, mất đi lòng biết ơn, mất đi khả năng đứng vững trên đôi chân của mình. Người ỷ lại thường đổ lỗi cho hoàn cảnh, cho người khác, mà quên rằng chính mình phải tự thay đổi. Để vượt qua, ta phải tập nhìn lại mình, tập sống tự lập, tập biết ơn những gì mình đang có, và luôn nỗ lực vươn lên trong mọi hoàn cảnh.”

Ánh nắng chiều dần tắt, tiếng chuông chùa lại ngân lên, bài giảng khép lại trong sự lắng đọng. Mỗi người ngồi đó đều tự soi lại chính mình, tự hỏi mình đã có lúc nào ỷ lại chưa, và tự nhủ sẽ sửa đổi từ hôm nay.

Ý nghĩa câu chuyện

Bài học sâu sắc mà TT. Thích Chân Quang muốn truyền tải: Tâm lý ỷ lại là một căn bệnh tinh thần nguy hiểm, khiến con người dựa dẫm vào ưu thế của bản thân (tình thương cha mẹ, dòng dõi, quyền lực, tình yêu) để cư xử sai trái, dần dần đánh mất chính mình. Để sống tốt, ta phải nhận diện và vượt qua tâm lý ỷ lại, biết tự lập, biết ơn và luôn nỗ lực hoàn thiện bản thân.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang