Niềm vui và nỗi buồn từ một lễ hội

Buổi sáng ở thủ đô Vesali, không khí rộn ràng của một ngày hội lớn tràn ngập khắp các con phố. Tiếng trống, tiếng nhạc, tiếng cười nói hòa lẫn vào nhau, tạo nên một bản giao hưởng náo nhiệt. Những công tử nhà giàu, áo quần lộng lẫy, dạo bước giữa dòng người đông đúc, mắt kiếm tìm những giai nhân xinh đẹp. Và rồi, họ thấy nàng – một cô gái tuyệt đẹp, như một bông hoa nở giữa phố phường, khiến bao ánh nhìn đổ dồn về phía mình.

Mấy anh chàng trổ tài tán tỉnh, ai cũng muốn giành được cảm tình của người đẹp. Nhưng rồi, từ những lời khen ngợi, họ bắt đầu nói những lời xúc phạm nhau. "Mặt mũi mày xấu như ma, cũng đòi tán gái à?" – một người gằn giọng. "Còn hơn cái thằng ngu như mày, không biết thân biết phận!" – người kia đáp trả. Sự hiềm khích leo thang, từ những lời nói chuyển thành hành động. Những công tử này, ai cũng từng học võ như một chiến binh, bắt đầu lao vào nhau. Một trận hỗn chiến nổ ra, máu me vương vãi khắp nơi. Tiếng la hét, tiếng chửi rủa, tiếng va chạm của vũ khí hòa vào nhau, biến lễ hội thành một bãi chiến trường đẫm máu.

Buổi sáng hôm ấy, Đức Phật cùng các Tỳ kheo đi khất thực, ngang qua khu lễ hội, thấy cảnh người dập dìu, giai nhân tài tử, tiếng cười đùa, tiếng nhạc sập sình. Nhưng khi trở về, cảnh tượng trước mắt họ đã hoàn toàn thay đổi. Những người bị thương nằm la liệt, máu me đầm đìa, tiếng rên rỉ vang lên thảm thiết. Đức Phật chỉ nhìn sơ qua, liền biết chuyện gì đã xảy ra. Ngài nói bài kệ:

"Hỷ và ái sinh buồn, hỷ và ái sinh sợ. Ai thoát khỏi hỷ ái, chẳng sợ chẳng buồn lo."

Nhưng câu chuyện không chỉ dừng lại ở đó. Một hôm, trong lớp học, cô giáo dạy cấp một – một người đạo đức và luôn muốn học trò làm việc thiện – hỏi: "Tí hôm nay em có làm được việc thiện gì chưa?" Tí hớn hở kể: "Dạ thưa cô, sáng nay em và thằng Tèo, thằng Bình, cu Hằng, cu Móc… tất cả mười đứa, đưa được một bà già đi băng qua đường cái cột!" Cô giáo ngạc nhiên: "Ủa, sao đưa bà già mà tới mười đứa?" Tí cười khúc khích: "Dạ, tại bà vùng vẫy, bà không chịu qua, bà la làng, bà chửi tụi con, tụi con phải khiêng bà qua!" Cả lớp cười ồ lên. Cô giáo lắc đầu, buồn bã: "Các con ơi, bà già đó đau khổ, mà các con lại mừng, lại cười. Đó là niềm vui sai lầm."

Niềm vui ấy, dù nhỏ, nhưng ẩn chứa một sự nguy hiểm. Nó là niềm vui khi thấy người khác đau khổ, một dạng của bản ngã. Và bản ngã ấy, nếu không được kiểm soát, sẽ dẫn đến những bi kịch lớn hơn. Như trận hỗn chiến ở Vesali, chỉ vì một niềm vui thoáng qua, một sự hơn thua, mà máu đã đổ.

Nhưng có một niềm vui khác, chân chính hơn. Đó là niềm vui khi thấy người khác thành công. Một người bạn hàng xóm, nghèo khó như mình, bỗng nhiên trúng số, cất lên ngôi nhà ba tầng lầu. Lòng mình có thể thoáng chút ghen tị, nhưng nếu vượt qua được, mừng cho họ, thì đó mới là niềm vui đích thực. Niềm vui ấy không mang lại sợ hãi, không mang lại buồn lo. Nó là niềm vui của bậc thánh hiền, của những người biết tu tập.

Và rồi, có một câu chuyện khác. Một giảng sư nổi tiếng, nghe tin có một đàn em giảng hay, hấp dẫn, đúng chánh pháp. Lòng ông không hề ghen tị, mà ngược lại, ông vui mừng khôn xiết. Ông nghĩ: "Phật pháp sẽ được lan tỏa rộng rãi hơn, chúng sinh sẽ được lợi lạc nhiều hơn." Ông không tìm cách nói xấu, không tìm cách hạ bệ, mà hết lòng ca ngợi, ủng hộ. Đó là niềm vui chân chính, niềm vui không bị bản ngã chi phối.

Cuộc sống luôn có những niềm vui và nỗi buồn. Nhưng điều quan trọng là ta phải biết phân biệt đâu là niềm vui đích thực, đâu là niềm vui giả tạo. Niềm vui khi thấy người khác thành công, khi thấy mọi người yêu thương nhau, đó là niềm vui bền vững, không bao giờ phai tàn. Còn niềm vui khi hơn thua, khi thấy người khác đau khổ, đó chỉ là ảo ảnh, dẫn đến đau khổ và sợ hãi.

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện nhắc nhở chúng ta rằng niềm vui (hỷ) và ái dục (ái) là nguồn gốc của mọi buồn lo, sợ hãi. Khi ta vui mừng vì bản ngã, vì hơn thua, vì thấy người khác đau khổ, thì niềm vui ấy sẽ dẫn đến khổ đau. Ngược lại, niềm vui khi thấy người khác thành công, khi thấy mọi người sống yêu thương, đó là niềm vui chân chính, giúp ta thoát khỏi sợ hãi và buồn lo. Hãy tu tập để kiểm soát tâm mình, biến niềm vui thành động lực tốt đẹp, chứ không phải là nguyên nhân của đau khổ.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang