Người Già Dặn

Mùng 4 Tết, tiếng chuông chùa Phật Quang vang lên giữa rừng núi heo hút, ngân nga trong làn gió xuân còn mát mẻ. Nắng sớm nhạt màu rải đều trên khoảng sân đá, nơi một nhóm Phật tử ngồi yên lặng dưới mái hiên cổ kính, giữa không khí trầm lắng của mùa xuân tâm linh.

Thầy Thích Chân Quang nhìn xuống chúng đảo, nụ cười hiền hậu hiện lên:

"Hôm nay là mùng 4 Tết, tình xuân vẫn còn dạt dào, gió xuân vẫn còn mát mẻ. Chúng ta ngồi đây với nhau nơi chùa Phật Quang này, giữa rừng núi heo hút xa xôi và vắng vẻ này để vui xuân. Vui xuân trong cái cõi xuân mà cũng là cõi Phật. Đây là cái đặc biệt của ta."

Thầy kể, có người vui Tết không biết tới chùa, chỉ kiếm bạn bè thân quyến vui chơi, lấy bộ bài ra đánh cho hết ngày hết giờ. Có người khá hơn thì lấy chai rượu ra uống cho hết thời gian. Có những người đàn hoàng đứng đắn hơn thì đi chùa từ cảnh này qua cảnh kia, lật đật chạy vô thấp nhang lạy rồi bỏ tiền vào ông Phật, đâm đầu chạy qua chùa khác cầu nguyện.

Nhưng có những người rất đặc biệt - họ tìm đến ngôi chùa tĩnh lặng để nghe giáo lý, đi tìm cảnh giới tâm linh tu tập cao siêu hơn. Họ không vội vàng, không vụt chạc, không ham vui mà vui Tết một cách trầm lắng, tỉnh táo và cao thượng.

Thầy gật gù, ánh mắt trầm tư:

"Cứ mỗi năm trôi qua, dòng thời gian cứ tiếp tục trôi đi, ta thêm được cái gì? Tuổi tác. Thêm tuổi thì đó là hay hay dở?"

Trẻ con thêm tuổi thấy hay vì cơ thể lớn lên, lên được lớp mới, tương lai đang mở ra. Nhưng người lớn tuổi rồi, mỗi lần thêm tuổi bắt đầu mất đi nhiều thứ: sức khỏe, tinh thần trí tuệ, việc làm tới tuổi hưu.

Thầy quan sát chúng đảo, rồi nói tiếp:

"Người Việt Nam vui Tết bằng nghĩa, bằng tình, bằng đạo lý chứ không vui hời hợt. Vui trong truyền thống, gia đình, thăm hỏi, tết cha tết mẹ tết thầy, đến tết chùa. Đặc biệt là những vùng miền, giao thừa xong là đi chùa trước chứ không đi đâu hết."

Và hôm nay, thầy nói với nhau đề tài đạo lý: "Người già là gì?"

Thầy trầm giọng:

"Người già không phải là người lớn tuổi. Có những người lớn tuổi chưa chịu già, cứ thích trẻ hoài, rất là làm phiền hàng xóm. Người nào già mà chịu già thì đó là hạnh phúc của cộng đồng. Ở đây lớn tuổi chưa chắc già, mà có những người già có khi chưa lớn tuổi."

Thầy kể chuyện một đứa bé về nhà kêu mẹ:

"Mẹ ơi, mẹ đổi bà ngoại khác đi."
"Sao vậy con?"
"Cô giáo kêu con tả bà ngoại thì con tả đúng bà ngoại. Cô giáo cho con không điểm. Cô giáo nói con tả bà ngoại trật."
"Con tả là sao?"
"Con tả bà ngoại con: một tháng đi nhuộm tóc một lần, mặc áo đầm rồi đi khiêu vũ ra công viên nhảy nhảy gì đó, có sơn móng tay mỗi thứ. Mà mỗi khi nấu ăn, đứng trong bếp nấu ăn cho tụi con thì vừa đi vừa nhúng nhảy theo cái điệu disco. Con tả đó thì cô giáo la con quá."

Cô giáo bảo phải tả bà ngoại "nhai trầu tỏm tẻm, đầu tóc bới cục, mặc áo bà ba, răng còn cái mất".

Thầy cười:

"Đây là trường hợp bà ngoại lớn tuổi mà chưa chịu già. Chưa chịu già làm khổ mấy đứa học trò. Ở đây ta nói chữ già nó khác với chữ lớn tuổi. Già ở đây tức là già dặn."

Thầy giảng:

"Già dặn ám chỉ kinh nghiệm sống, tác phong và bản lĩnh. Cùng nhau 60 tuổi, có những người rất già dặn nhưng cũng có những người vẫn còn non nớt."

Và thầy bắt đầu kể về kinh nghiệm sống của người già dặn.

Có một người đến rủ:

"Bên kia có khu đất, người nông dân kẹt tiền bán. Mua được giá hời, sau này sinh thành đất thổ cư, lập dự án thì giá lên gấp ngàn lần."

Nếu người chưa già, nghe xong mừng rỡ:

"Tôi với anh đi coi mua luôn."

Nhưng người già dặn thì:

"Sao anh không tham gia?"
"Tôi bận chỗ khác."

Thầy nói:

"Lợi lớn quá tại sao tới rủ mình, không rủ người khác? Nó còn bao nhiêu đứa bạn, bao nhiêu bà con mà không rủ, sao rủ mình? Tại sao lợi lớn như vậy mà nó không tham gia? Tại sao người kia biết giá sẽ lên mà lại bán giá hời? Có vấn đề gì bí ẩn phía sau không? Đó mới là người già. Khi thấy người ta bày cái lợi ra, nghi đủ thứ chuyện hết. Còn khi người ta rủ mình món lợi mà mình tin liền, người đó còn non."

Thầy tiếp:

"Kinh nghiệm sống của người già là: khi nghe đến một điều lợi, bình tĩnh, nghi ngờ, tự suy xét. Sau khi nghi ngờ, suy nghĩ xong, bí mật cho người đi tìm hiểu. Đó mới là người già."

Thầy kể tiếp:

"Ví dụ như ông lớn tuổi chết vợ, người ta mối cô gái trẻ tới làm người nâng khăn sửa túi. Tập một xong, giờ tập hai. Nếu người chưa già, thấy cô gái trẻ, 60 mấy tuổi mà ai đưa tới cô gái 30 mấy, chịu liền. Người này chưa già. Còn người già rồi là sao? Phải hỏi: tại sao giới thiệu tới? Tài sản mình có bao nhiêu? Mình lấy cô này 3 năm sau mình chết, cô ôm hết gia tài có phải thật lòng yêu không hay ngắm vào gia tài? Cái tình yêu ở tuổi chênh lệch như vậy có yêu nhau thật sự không? Trong khi vợ chồng đòi hỏi tình yêu chân thật, nghĩa lớn để đi qua gian khổ, trong đó có không tham lam vì tài sản. Và mình tuổi 60 mấy này có cần phải yêu và lấy vợ nữa hay không? Phải hỏi câu đó."

Thầy nhấn mạnh:

"Đầu tiên của người già là kinh nghiệm sống. Kinh nghiệm sống là: nghe cái điều lợi, bình tĩnh, không ham, biết suy xét."

Rồi thầy nói về bản lĩnh sống.

"Bản lĩnh sống già dặn hơn nghĩa là không có vụt chạt, không vội vàng. Ví dụ khi mình còn trẻ, người ta nói một câu xúc óc hay phản bội mình, tức giận lên, muốn trả đũa. Nhưng người già không tức giận, bản lĩnh hơn. Nó phản bội cũng làm mình hư hao đó, nhưng điều ta còn vẫn còn được cái mạng sống, trí tuệ, uy tín. Ta cứ bình thản sống và sống hạnh phúc. Vì mục đích con người là hạnh phúc chứ không phải tiền bạc, tài sản hay quyền chức."

Thầy giảng:

"Con người vốn tệ bạc. Sống lâu trên đời thì ta hiểu điều đó thấm thía. Tìm được một người sắc son chung thuyển hiếm vô cùng, không phải điều dễ. Do đó nếu có người phản bội ta, tệ bạc ta là chuyện bình thường, không có gì phải đau khổ. Quan trọng ta giữ được tâm mình bình an để sống từng ngày trong an lạc, trong hạnh phúc."

Thầy kể về một đặc tính nữa của người già:

"Người già không chủ quan, không tin vào ý nghĩ của mình. Như nhà bác học Einstein nói: ông suy nghĩ 100 điều thì hết 95 điều trật lất. Từ thuở nhỏ ta dệt mộng tương lai, lớn lên mình sẽ làm cái này cái kia, nhưng ít ai làm được như điều mình mơ ước. Cuộc sống nó không như ý nghĩ của mình. Người già học được điều đó rất thấm thía."

Thầy mỉm cười:

"Ví dụ cô gái lớn lên ước mơ sẽ có hoàng tử như trong tranh tìm đến hỏi cưới. Nhưng thực tế ai tới tìm cưới mình? Có thể là anh công nhân nào đó không cha không mẹ, vô thương mình nói thương yêu rồi cưới. Nói anh lấy gì nuôi tôi? Trời sanh voi sanh cỏ em à. Không, tôi ăn cỏ không được. Đời nó không như mộng."

Thầy nói:

"Người già có một cái hiểu: cái ý mình nghĩ ra chưa chắc thành. Không tin vào ý mình nữa. Khi lập kế hoạch gì phải chuẩn bị cho hơn 50% sẽ thất bại. Và nếu thất bại thì ta còn cái gì đó để sống, vẫn còn đường rút lui, vẫn còn chỗ chịu đựng chấp nhận. Đó là người già không chủ quan theo ý mình."

Rồi thầy nói về việc kềm chế cảm xúc:

"Người già có đặc tính biết kềm chế cảm xúc hơn. Có thương có ghét cũng giấu lại, có nóng nảy tự ái cũng kềm lại, không bộc lộ ra nhiều như người trẻ. Người trẻ mà thương ai xước mướt, ghét ai đùng đùng. Người già không có đó. Kềm chế lại. Khi gặp việc vui quá mỉm cười vậy đó thôi."

Thầy kể:

"Ví dụ lỡ mua tờ vé số trúng độc đắc 1 tỷ rưỡi, nếu còn trẻ thì nhảy tưng tưng lên, la lên ta là tỷ phú. Nhưng người già chỉ mỉm cười thôi. Khi thấy có người lớn tuổi mua vé số, dò xong mỉm cười, đó là trúng rồi. Còn người trẻ nhảy tưng tưng lên thì mới trúng lớn. Người già chỉ mỉm cười thôi là trúng lớn lắm rồi vì biết kiềm chế cảm xúc."

Thầy giảng thêm:

"Hoặc khi mình ghét ai, không ưa ai, mà họ lanh chanh lóc chóc, nói năng bổ bả bậy bạ. Mình thấy không ưa, không ghét nhưng không bày tỏ, không nói nặng, không xúc phạm. Gặp cũng cười chào gật đầu rồi cáo lỗi đi chỗ khác. Đủ rồi chứ không có trề môi trợn mắt nhổ nước bọt. Người già kềm chế được cảm xúc ghét, không bày ra. Vì không cho phép bộc lộ cảm xúc vừa không tốt cho cuộc sống, dễ gây oán thù, bất lịch sự, và không văn hóa."

Thầy nói:

"Khi mình ghét ai mà bộc lộ ra, đó là không văn hóa, dễ gây oán thù. Mình ghét người ta mà làm cho người ta biết, có thể người ta hại mình, nói xấu, trả đũa. Cuộc sống phiền. Nên có ghét ai cũng giấu lại, kềm lại, tránh tránh rồi thôi. Gặp cũng cười chào gật đầu chút rồi xong chuyện. Đó là người già."

Thầy tiếp:

"Cũng vậy, khi mình thương ai cũng không bộc lộ quá đáng. Không lại nắm tay nắm chân, bóp tay bóp chân, ôm siết vào lòng rồi hun bốn năm cái. Vẫn kềm lại, giữ để đó. Vì bộc lộ thương ai quá cũng bất lịch sự, không văn hóa, bổ bã. Mình thương ai quá lại ôm ta hung chóc chóc lên, ở ngoài đường dòm thấy ớn lạnh luôn. Không biết ông này có đồng tính hay không. Nên thôi, cứ biết thương thôi để bụng, nói nhau những lời yêu quý tương đối vậy."

Thầy nhấn mạnh:

"Dù có thương nhiều cũng để yên trong lòng chừng mực thôi. Đó là lịch sự, là văn minh, mà cũng là đạo đức. Khi một bậc Bồ Tát yêu thương chúng sinh vô hạn, trải lòng cả khắp pháp giới, nhưng lúc nào cũng điềm đạm, hư vô, ít có bày tỏ. Giống như một vị sư phụ yêu thương đệ tử, thương thì thương chứ không nói ra. Trong lòng chỉ nghĩ làm sao dạy đệ tử mình nên người. Để sau này người đệ tử tu hành đắc đạo mà nối tiếp giáo hóa chúng sinh, giữ gìn Phật pháp. Chứ không phải trời ơi thầy thương con quá, lại đây thầy ôm con cái, thầy hun con miếng nha. Không phải thương kiểu đó mà rất là trầm tĩnh."

Thầy nói về đặc tính thứ năm:

"Người già dễ cảm thông tha thứ trước lỗi lầm của người khác. Vì sao? Vì đi qua một cuộc đời chính mình cũng quá nhiều lỗi lầm. Ở đây có ai chưa từng có lỗi không? Không. Khi ta còn trẻ cứ nghĩ mình sống trong sạch, cuộc đời từ từ trong sạch cho tới chết. Không, không phải thế. Khi tới ngày chuẩn bị vô hòm mà chắc lại những lỗi lầm trong đời, nó đầy hơn cái hòm."

Thầy cười:

"Nên lúc đó ta nhắc con cháu: thôi ba chết rồi, con đừng có đổ trà vô hòm. Cái tội lỗi của ba nó nằm theo ba, chật cứng hòm rồi, khỏi nhét thêm gì nữa. Thật sự như vậy, lỗi lầm suốt cuộc đời ta cũng đầy hết. Hòm chứa cũng đóng đinh không được, tràn vô cứng ngắc luôn."

Thầy giảng:

"Vì vậy người già thông cảm và thứ tha cho lỗi lầm người khác. Thấy người khác sai, ngồi nghĩ tìm nguyên nhân, và quan trọng là làm sao giúp cho người kia đừng sai nữa chứ không ngồi đó thù ghét trách móc chê bai."

Thầy kể:

"Ví dụ thấy có đứa nhỏ ăn trộm, mắt cái tật ăn trộm mà đã mắc rồi thì đạo đức đổ vỡ dữ lắm. Sau này dám làm nhiều chuyện tày trời. Bây giờ có cơ hội ăn trộm vặt, lớn lên làm quan là nó sẽ thục két tiền quỹ ngân sách, tham nhũng hối lộ không ai chịu nổi. Nhưng nó bị cái gì từ kiếp xưa đó, tạo thành thói này. Ráng kêu nó lại, khuyên lơn, nói nhân nói quả cho nó nghe. Nói con ăn trộm vì sau này con sẽ có cơ hội ăn trộm nhiều hơn. Mà ăn trộm nhiều quá, nó chất chồng thành tội, sau này con trả, con chết nó trả sao? Chết hay xuống địa ngục, hoặc trở lại làm trâu làm ngựa trả ta. Trả cả cái thân mạng. Người ta đầy đọa mình lao động cả một đời, xong gần chết người ta giết thịt ta lấy thịt ta ăn luôn. Nợ con mắt nhiều quá."

Thầy tiếp:

"Nói có chứ mà nếu con trở lại làm người thì con chỉ làm nô lệ thôi. Phục vụ hầu hạ mà họ chửi họ mắng. Vì sao? Vì họ căm tức kiếp xưa lúc mình ăn cắp của họ, mình lừa gạt họ. Cái thù hận nó còn, bây giờ họ sai, họ mắng, họ đánh, họ đập, họ chửi rủa không thương yêu. Mặc dù mình làm quần vật cực như trâu mà cũng chẳng thương yêu vì mắc nợ. Nên mình nói nhân nói quả cho nó nghe, khuyên lơn nó thôi."

Thầy kể thêm:

"Nhớ hồi xưa mình cũng có bài hát 'Quê hương là chùm khế ngọt để con leo qua nhà hàng xóm hái mỗi ngày'. Mình cũng có cái tật đó chứ không phải không. Bây giờ thấy nó có ăn trộm vặt, mình cũng biết rằng vừa ham vui, cái ham vui đó nhưng cũng thành cái tội vậy. Mới đầu leo qua nhà hàng xóm hái trái xoài giống như đùa nghịch thôi, không nghiêm trọng. Nhưng hái một trái xoài, sau này thò tay vào túi người ta lấy tiền, cho tới khi có cơ hội thì cướp cả tài sản người khác. Nên ngăn chận nó ngay từ nhỏ, ngăn chận thôi chứ không ghét."

Thầy kể về trường hợp ngoại tình:

"Thậm chí có người nói: trời ơi coi bà đó bả ngoại tình có chồng mà đi lấy trai. Nghe thì cái truyền thống văn hóa Việt Nam mình nghe chuyện nó kinh khủng, rùng rợn. Giống như Chúa Giêsu lúc đang đi giảng đạo, người ta lôi người đàn bà tới cột lại. Chúa Giêsu tới hỏi: chuyện gì vậy? Dạ thưa thầy, cái người này bị bắt tại trận phạm tội ngoại tình, theo luật là phải ở chỗ này mọi người ném đá cho chết. Ý thầy làm sao? Chúa Giêsu ông không cãi, ông chỉ nói: 'Được, nhưng trong các ngươi ai là người suốt một đời chưa bao giờ phạm tội thì người đó được quyền ném cục đá đầu tiên.' Mọi người nghe nói ngấm lại, mình ai cũng từng phạm tội, không có người ném đầu tiên thì làm gì có người ném thứ hai. Thế là họ bỏ đi hết."

Thầy giảng:

"Là Chúa Giêsu nói một câu cứu được mạng sống cô gái. Khi mọi người bỏ đi hết, không ném đá nữa, cô gái tới quỳ trước Chúa Giêsu: 'Thầy có kết tội con không?' Chúa Giêsu nói: 'Ta không kết tội con, nhưng con đừng tái phạm nữa.' Bậc thánh là như vậy. Ta không kết tội con, nhưng con đừng tái phạm nữa. Nghĩa là ngài biết bà này có tội nhưng ngài không kết tội. Không ghét cái lỗi lầm người khác, nhưng không phải để cho làm tiếp. Nói thêm câu: 'Nhưng con đừng tái phạm nữa.' Người già là như vậy. Sống trên đời thấy lỗi người khác mình tha thứ thông cảm vì chính mình cũng phạm lỗi rồi. Nhưng tha thứ thông cảm không phải để suối người ta làm tiếp mà tìm cách giúp người ta đừng phạm lỗi nữa. Đó là tư cách bậc đại nhân, bậc thánh, bậc Bồ Tát. Ở đây ta nói đó là người già dặn trong cuộc sống."

Thầy nói:

"Giống như ông Phạm Duy viết bài 'Người tình già trên đầu non'. Trong bài nhạc đó, ông ví hình ảnh người già giống như người đi lên ngọn đồi rồi nhìn lại cuộc đời đã qua. Giống như thành phố, những con đường đầy điện sáng, cuộc sống tất bật. Nhưng người già đã thóat ra khỏi những điều tất bật xô bồ đó, bước lên đồi cao nhìn lại cuộc đời và nhìn lại với cái tâm độ lượng yêu thương, đôi khi có chút đắng cay chua xốt nhưng vẫn độ lượng."

Thầy kết:

"Vậy người già là gì? Người già là người có kinh nghiệm sống, bản lĩnh sống, biết kềm chế cảm xúc, dễ cảm thông tha thứ, và nhìn xa. Người già không chủ quan, không tin vào ý nghĩ của mình, biết đề phòng. Đó chính là người già dặn, người có bản lĩnh sống vững vàng, giữ được tâm hồn mình không chao đảo trước nghịch cảnh, trước sự phản phúc, trước sự tệ bạc của lòng người."

Trong mái chùa Phật Quang, giữa tiếng gió mountains thổi và tiếng chim hót ngoài rừng, chúng tử ngồi lắng nghe, ánh mắt trầm tư, tâm hồn lắng đọng.Mùa xuân vẫn còn đó, nhưng mùa xuân trong lòng họ đã khác - không còn là mùa xuân của sự vội vã, mà là mùa xuân của sự tĩnh lặng, của sự chín chắn, của người già dặn.

Ý nghĩa câu chuyện

Người già không phải là người lớn tuổi, mà là người có kinh nghiệm sống, bản lĩnh sống vững vàng. Kinh nghiệm sống là nghe đến điều lợi thì bình tĩnh, không ham, biết suy xét, đề phòng. Bản lĩnh sống là không vụt chạc, không vội vàng, giữ được tâm bình an trước nghịch cảnh, trước sự phản bội. Người già biết kềm chế cảm xúc, không bộc lộ thương ghét quá đáng, dễ cảm thông tha thứ lỗi lầm người khác và tìm cách giúp họ đừng phạm sai lầm. Đó là người già dặn, người có trí tuệ và bản lĩnh, sống hạnh phúc và an lạc.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang