Người đói bên đường

Giữa dòng người qua lại, một người nghèo đứng nép bên đường, quần áo đã cũ, gương mặt hốc hác vì đói. Tiếng xe và tiếng bước chân trộn vào nhau, còn lời van xin của anh chỉ nhỏ và khàn, có lúc gần như chìm hẳn giữa sự ồn ào.

Anh đã chịu cảnh thiếu thốn đủ lâu để không còn giữ được vẻ ngại ngùng ban đầu. Cơn đói cồn lên trong bụng, khiến đôi chân đứng không vững. Anh không xin một bữa ăn sang trọng, chỉ mong có chút tiền mua một ổ bánh mì, đủ để đi qua giờ phút kiệt sức trước mắt.

Khi một người đi ngang, anh bước tới nửa bước rồi lại khựng lại. Bàn tay đưa ra, những ngón tay khép mở đầy do dự. Anh nuốt khan, cố nói cho tròn câu:

“Tôi khổ quá, tôi đói quá. Xin cho tôi ít tiền mua một ổ bánh mì.”

Người kia nhìn anh từ đầu đến chân. Trong đầu người ấy hiện lên một cách hiểu lạnh lùng về nhân quả: ai chịu đói hôm nay hẳn từng gây ra nguyên nhân nào đó trong quá khứ; nếu giúp, chẳng phải là can thiệp vào quả báo mà người ấy cần gánh chịu hay sao?

Sự giằng co chỉ thoáng qua. Thay vì cúi xuống hỏi han, người ấy đáp:

“Anh đói như vậy là do nhân quả của anh. Có thể trước kia anh từng hà tiện, từng khiến người khác phải nhịn đói.”

Người nghèo sững lại, bàn tay vẫn lơ lửng giữa hai người:

“Tôi chỉ xin đủ mua một ổ bánh mì thôi. Bây giờ tôi thật sự không chịu nổi nữa.”

Người kia vẫn giữ vẻ chắc chắn:

“Nếu đã là nghiệp thì anh phải cố chịu để trả. Tôi giúp anh lúc này chẳng phải làm trái nhân quả sao?”

“Nhưng nếu tôi ngã xuống ở đây thì sao?”

“Mỗi người đều phải chịu nghiệp của mình. Anh ráng nhịn đi.”

Nói xong, người ấy quay lưng bước đi. Người nghèo đứng lại, vai rũ xuống. Lời từ chối không chỉ khiến bụng anh tiếp tục trống rỗng mà còn làm ánh mắt anh tối đi. Giữa bao người qua lại, anh vừa bị bỏ mặc nhân danh một đạo lý tưởng như rất đúng.

Nhưng chính ở đó, điểm nút của câu chuyện xuất hiện: lời nói nghe đúng về nhân quả lại có thể hoàn toàn sai với tinh thần của nhân quả. Đúng là nỗi khổ của một người không tự nhiên sinh ra. Tuy nhiên, luật nhân quả không được dạy để con người tìm lý lẽ hợp thức hóa sự tàn nhẫn.

Nếu chỉ chăm chú nhìn vào lỗi quá khứ của người đang khổ, ta sẽ nói: “Anh từng làm điều không tốt nên hôm nay anh chịu đói.” Nhưng khi ấy, ta đã bỏ sót một phần nhân quả gần gũi hơn: vì sao cảnh khổ ấy lại xuất hiện ngay trước mắt ta? Vì sao lời cầu cứu ấy lại đến đúng lúc ta có khả năng đưa tay giúp đỡ?

Người đang đói có nghiệp của họ, nhưng cuộc gặp gỡ ấy cũng là phép thử đạo đức của người chứng kiến. Nỗi khổ của người khác đi vào đời ta không chỉ để ta phê phán họ; nó mở ra cơ hội cho ta gieo một nhân tốt, hoặc ít nhất tránh gieo thêm sự vô cảm.

Nếu hiểu ra điều đó, hành động đúng không phải là ngoảnh mặt. Người qua đường cần dừng lại, lấy chút tiền đủ cho người nghèo mua thức ăn, hoặc trực tiếp trao cho anh một ổ bánh mì.

“Anh cầm lấy, mua gì ăn cho đỡ đói trước đã.”

Người nghèo có thể ngẩng lên, đôi mắt còn dè dặt:

“Ông không sợ làm trái nhân quả của tôi sao?”

Người giúp đỡ cần trả lời bằng sự chân thành:

“Nỗi khổ của anh có nguyên nhân của anh. Nhưng hôm nay gặp anh, tôi cũng có trách nhiệm của tôi. Tôi không thể lấy nhân quả làm cớ để bỏ mặc một người đang đói.”

Một ổ bánh mì không giải quyết được toàn bộ cuộc đời nghèo khó. Nó cũng không xóa ngay mọi nguyên nhân đã tạo ra khổ đau. Nhưng trong giây phút ấy, nó giữ cho một người khỏi kiệt sức và giữ cho một người khác khỏi rơi sâu hơn vào sự lạnh lùng.

Hiểu nhân quả đúng không làm trái tim trở nên cứng. Trái lại, nó khiến ta cẩn thận hơn với từng lựa chọn của mình. Thấy người đau mà cứu, thấy người đói mà cho ăn, thấy người gặp nạn mà tìm cách bảo vệ: đó cũng là gieo nhân. Còn nhìn thấy rồi bỏ đi, miệng nói “nghiệp ai nấy chịu”, cũng là gieo một nhân khác cho chính mình.

Từ đó, mỗi khi bắt gặp một hoàn cảnh đáng thương, người hiểu đạo sẽ không vội dò xét xem họ đã làm gì trong quá khứ. Điều cần làm trước tiên là tự hỏi: “Trong khả năng của mình, hôm nay ta có thể giúp gì?” Có khi sự giúp đỡ tạo thêm phước, có khi chủ yếu giúp ta bớt đi những lỗi lầm đã tích lũy; nhưng chắc chắn nó giữ được phần người trong chính ta.

Người nghèo ăn xong ổ bánh mì rồi có thể lại tiếp tục hành trình khó nhọc của mình. Người giúp anh cũng trở về cuộc sống thường ngày. Cuộc gặp chỉ kéo dài ít phút, song bài học còn ở lại: nghiệp của người khác không bao giờ là giấy phép cho sự vô trách nhiệm của chúng ta.

Ý nghĩa câu chuyện

Luật nhân quả không dạy con người quay lưng trước khổ đau. Nghiệp của người là hoàn cảnh của họ, nhưng cũng là cơ hội để ta thể hiện đạo đức, cứu giúp và gieo nhân lành cho chính mình.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang