Lời khen, nỗi buồn và chiếc lưỡi câu

Buổi chiều ở một thiền viện nhỏ, nắng vàng trải dài trên sân gạch, tiếng chuông chùa ngân nga trong gió. Trong giảng đường, hàng trăm Phật tử ngồi im lặng, ánh mắt hướng về vị thầy đang khoan thai nói chuyện. Không khí ấm áp, thân mật như một buổi trà chiều giữa gia đình.

Vị thầy dừng lại một chút, nhìn quanh rồi cất tiếng: “Hôm nay chúng ta học về thọ ấm, tức là cảm giác vui buồn. Các con có biết vì sao mình vui, vì sao mình buồn không? Nó không phải tự nhiên mà có đâu. Nó phải có điều kiện.” Ông giơ tay lên, chậm rãi: “Ví dụ, nghe một lời khen thì ta vui. Mà đã vui rồi thì ta thích, ta thương người khen ta. Còn nghe một lời chê thì ta buồn, rồi ta ghét người chê ta. Ba cái đó nó nối tiếp nhau nhanh lắm, nhanh đến mức ta cứ tưởng nó là một.”

Một cụ già ngồi hàng đầu khẽ gật gù. Vị thầy mỉm cười, bỗng hỏi: “Bây giờ tôi đố các con nhé. Một anh chàng trai nhìn thấy một cô gái đẹp, cảm giác của anh ta là gì?”. Cả hội trường xôn xao, người thì cười khúc khích, người thì thì thầm. Cụ già lúc nãy rụt rè giơ tay: “Dạ, thưa thầy, con thấy… sợ ạ!”. Cả phòng bật cười, vị thầy cũng cười xòa: “Cụ sợ à? Vì sao thế?”. Cụ già gãi đầu, ngượng nghịu: “Dạ, vì vợ con đang ngồi ngay sau lưng ạ!”. Tiếng vỗ tay rần rần, vị thầy cười lớn: “Trả lời lộn xộn là chiều nay khỏi về tới nhà đó nha!”.

Chờ cho tiếng cười lắng xuống, vị thầy trở lại giọng nghiêm túc: “Nãy giờ chúng ta thấy cái chuỗi tâm lý nó chạy nhanh như thế nào chưa? Mắt thấy hình ảnh, trong lòng dâng lên một cảm giác phấn khởi, rồi mới đến cái thích. Cái thích đó, Phật gọi là ái. Còn cái cảm giác phấn khởi lúc đầu, đó là thọ. Còn cô gái đẹp kia, đó là xúc, tức là điều kiện.”

Ông ngừng lại, nhìn ra cửa sổ, giọng trầm xuống: “Nhưng các con biết không, cái cảm giác sung sướng đó nó không phải là chuyện nhỏ đâu. Nó liên quan đến nhân quả, đến phước báu của mình. Mỗi lần ta hưởng một cảm giác sung sướng, dù là từ lời khen, từ bản nhạc hay, hay từ chính sự tưởng tượng của mình, thì phước báu của ta đều bị gọt đi một chút. Còn mỗi lần ta chịu đựng một nỗi khổ, thì đó là ta đang trả bớt nghiệp xưa.”

Một chàng trai trẻ ngồi giữa hội trường chăm chú lắng nghe, ánh mắt có vẻ suy tư. Vị thầy nhìn thấy, nói tiếp: “Này, khi ai khen con, con thấy sung sướng, là con đang tổn phước đấy. Còn nếu ai khen mà con vẫn bình thản, không mảy may xao động, thì không tổn phước. Nghe thì dễ, làm thì khó lắm.”

Ông kể: “Có một lần, tôi đi thăm nhà một người bạn, ông ấy làm chủ tịch một tỉnh xa. Bước vào nhà, từ phòng khách trở đi, đồ đạc chất ngổn ngang, bụi bặm phủ dày. Tờ giấy vụn, cây gỗ gãy, thứ gì cũng để đó, không dọn dẹp. Mà ông ấy thì đi làm suốt. Các con thử nghĩ, cái nhà bừa bộn như vậy là lỗi của ai? Là lỗi của người vợ ở nhà. Người ta nói, người phụ nữ tinh tế thì nhà cửa lúc nào cũng gọn gàng. Còn người mà đôi mắt không còn đánh giá được cái đẹp, cái bừa bộn, thì tâm hồn họ cũng có vấn đề.”

Vị thầy nhấn mạnh: “Cái nhan sắc của một người đẹp, nó giống như con trùng ngoe nguẩy nơi lưỡi câu vậy. Trông thì ngon lành, hấp dẫn, nhưng đớp vào là mắc câu. Cho nên mỗi khi thấy người đẹp, hãy nhớ: con trùng ngon nơi lưỡi câu, đừng có mà đớp!”. Cả hội trường lại cười vang.

Rồi ông kể tiếp về một câu chuyện khác: “Có một ông chồng bị vợ mắng: ‘Anh là đồ tráo trở! Tháng trước anh còn nói em là trời ban cho anh, mà bây giờ thì lạnh lùng hất hủi tôi!’. Ông chồng điềm nhiên đáp: ‘Tháng này tôi cũng nói vậy thôi, nhưng là trời ban cho tôi cục nợ. Có gì đâu mà tráo trở!’”.

Tiếng cười lại nổi lên, nhưng vị thầy nhanh chóng đưa mọi người về chủ đề chính: “Thấy không? Người ta vẫn cứ thích cái ngoại hình, vì nó đánh vào mắt, tạo ra cảm giác phấn khởi, rồi mới sinh ra thương ghét. Nhưng nếu chúng ta hiểu được cái chuỗi này, hiểu được cái thọ, thì chúng ta có thể làm chủ được tâm mình.”

Ông nhìn quanh, giọng trở nên ấm áp: “Thay vì tưởng tượng mình làm vua, đứng nghênh ngang nhìn thiên hạ, thì hãy tưởng tượng mình là một hạt bụi dưới chân Phật. Hãy tưởng tượng mình là người phục vụ tất cả mọi người, gặp ai cũng cúi chào, kính trọng. Đó mới là cách tưởng tượng tạo ra phước báu. Cùng là tưởng tượng, nhưng một cái thì hết phước, một cái thì thêm phước. Các con chọn cái nào?”.

Hội trường im lặng, ai nấy đều chìm trong suy nghĩ. Vị thầy khẽ mỉm cười, ánh mắt hiền từ như bao dung tất cả.

Ý nghĩa câu chuyện

Bài học mà TT. Thích Chân Quang muốn truyền tải là: Cảm giác vui buồn (thọ ấm) không tự nhiên sinh ra, mà do các điều kiện (xúc) tác động. Chuỗi tâm lý xúc – thọ – ái diễn ra rất nhanh, khiến ta dễ nhầm lẫn. Quan trọng hơn, mỗi cảm giác sung sướng ta hưởng thụ đều làm tiêu hao phước báu đã tạo từ quá khứ, còn mỗi nỗi khổ ta chịu đựng là trả bớt nghiệp cũ. Vì vậy, hãy học cách giữ tâm bình thản trước khen chê, đừng để ngoại cảnh chi phối, và nên hướng tâm đến những điều tạo phước như tưởng tượng mình là người phục vụ, là hạt bụi dưới chân Phật, thay vì những ảo tưởng hưởng thụ.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang