Hiểu Lầm

Chiều cuối năm, ánh nắng vàng nhạt hắt qua khung cửa chùa. Tiếng tụng kinh trầm bổng vang lên giữa không gian tĩnh lặng, thoảng mùi hương nhang trầm vấn vít. Đám Phật tử ngồiإجراءات im lìm, ánh mắt hướng về pho tượng Phật mới được an vị. Thầy im lặng nhìn đại chúng, rồi từ từ lên tiếng, giọng trầm ấm:

Hôm nay, ta có vài điều đạo lý muốn chia sẻ, coi như quà đầu năm ở Cần Thơ vậy. Thật ra, ăn tết bằng gì cũng không vui bằng ăn tết trong giáo pháp. Một bữa tiệc ngon rồi cũng hết, gặp nhau cười vui rồi cũng qua. Nhưng nếu tết mà có giáo pháp để lắng nghe, học hỏi, suy gẫm thì niềm vui nó kéo dài và sâu sắc hơn nhiều.

Thầy ngừng lại, ánh mắt lướt qua từng khuôn mặt đang chú ý lắng nghe.

Hôm nay, bài pháp nói về cái "vô minh". Vô minh, đơn giản chỉ là "ngu si", "mê mờ". Nhưng chữ "vô minh" nó sâu lắm. Đôi khi muốn mắng ai "mày ngu quá" thì mất lịch sự, chỉ cần nói "mày vô minh quá" thôi, nghe văn vẻ mà lại có đạo lý.

Có những hiểu lầm cạn trong cuộc sống hàng ngày.Ví dụ, thấy cô gái đẹp, mình bảo: "Chắc cô này đi thẩm mỹ hoặc xoa mặt bằng nước cơm mỗi ngày." Mình liền chê: "Mày vô minh quá!" Cái gương mặt đẹp như vậy là do thường xuyên lễ Phật, cắm hoa, khen người khác, có nhân có quả. Mình hiểu nhầm, tưởng cái quả này sinh ra cái quả kia, như trái cành này mọc ra trái cành kia. Không phải. Tất cả đều cùng một gốc, từ nhân ban đầu sâu thẳm.

Rồi có người trong đám đông mặt cứ "gầm gầm" không nói, không cười. Một người lại bảo: "Anh này thiếu hòa hợp, hòa đồng." Một người khác quay lại: "Mày vô minh quá! Nãy giờ nó đau bụng, chưa tìm được nhà vệ sinh, đang chịu đựng." Thì ra, chỉ là bệnh lý cơ thể, không phải tâm lý sai lầm.

Còn vô minh ở mức độ sâu thì đáng sợ hơn. Có người tu chứng được cảnh giới thiền định cao siêu, tâm rỗng rang thanh tịnh, có trực giác, thần thông. Họ liền nghĩ: "Mình nay đã là thánh, đời đời không còn thoái chuyển." Nghĩ vậy chính là vô minh. Thật ra, họ vẫn phải trở lại làm người, lúc đó mờ mịt không nhớ gì hết, lại là phàm phu, lại phạm lỗi lầm, lại phải nỗ lực tu tập.

Thầy kể: "Có một vị thiền sư Động Sơn, trước khi chết, ngài ngồi kiết già nhập định. Phật tử khóc rần rần, ngài sống lại liền, quở trách: 'Cấm khóc!' Mọi người im hết, ngài nhắm mắt nhập định lần nữa và ra đi. Lúc sống, ngài nổi tiếng khắp nơi vì đắc đạo cao siêu. Trước khi chết lần đầu, ngài hỏi đệ tử: 'Bây giờ có ai phá được cái nổi tiếng của ta không?' Một vị tăng quỳ lên: 'Hòa thượng cho con xin cái tên của hòa thượng.' Ngài gật đầu: 'Tiếng tâm ta đã hết.' Ngài công nhận đệ tử hiểu ra: cái tên chỉ là giả danh, vô nghĩa như a, b, c. Ai chấp vào tên mà tưởng đó là mình, đó là lầm."

Nhưng vô minh sâu thẳm nhất thì không diễn tả được, không dùng trí óc hiểu nổi. Chỉ khi đắc A La Hán, giải thoát sinh tử, mới thấy rõ. Nhiều vị A La Hán chứng đạo xong, buộc miệng nói: "Hỡi kẻ làm nhà, ta đã thấy ngươi! Từ nay, ngươi không còn cất nhà trong tam giới được nữa." Kẻ làm nhà chính là cái động cơ bí mật tạo ra kiếp kế tiếp. Thấy nó rồi, nó hết làm nhà được, chấm dứt luân hồi.

Thầy tiếp: "Nhưng ngài ngại xuất hiện giữa đời, vì nó động chúng sinh dữ lắm. Một vị A La Hán đi ngang, có ai vô tình gác chân về phía ngài, kiếp sau làm súc sinh 20-30 kiếp. Người nào nhìn gương mặt khả ái, cúi đầu chào một cái, kiếp sau làm quan 3-4 đời. Quả báo khủng khiếp như vậy. Nên các ngài thường núp, bí mật độ chúng sinh âm thầm."

Rồi thầy trở lại chuyện thường ngày: "Vô minh lớn nhất là hiểu nhầm về chính mình. Hầu hết chúng ta đều nghĩ: 'Ta tốt rồi, ta làm vậy đúng rồi.' Nhưng chưa. Còn đúng hơn nữa, tốt hơn nữa.

Ví dụ, có ông hay nhậu nhẹt, thấy hàng xóm đi chùa, liền nói: "Cọp tu, xấu tu. Cái thằng làn rắn mối không tu, tao hiền, tao không cần đi chùa." Ông ấy biện minh để khỏi phải tu, nghĩ mình sống vậy được rồi. Cái chữ "được rồi" đó là hiểu nhầm lớn.

Hoặc có gia đình bốn anh em, bố mẹ để lại miếng đất. Công bằng là chia tư. Nhưng út nói: "Nào giờ tôi ở nhà nuôi ba má, ba má chết với tôi, cho tôi miếng ở gốc thì đâu được. Các anh phải cho tôi miếng khá hơn." Ông anh trưởng nói: "Tôi là con trưởng, tôi thờ ba má, miếng này phải mặt tiền." Ai cũng nói mình đúng, nhưng đều lẫn cái tham trong đó. Người đúng nhất là người buông xả, nhường luôn miếng đất, ai muốn cắt sao cũng được.

Trong chùa cũng vậy. Có ông thầy chết, để hai đệ tử. Sư huynh kế thừa trụ trì, nhưng sư đệ muốn mình có chùa riêng. Ông ấy móc nối Phật tử, vận động: "Sư huynh tôi không tài đức bằng tôi. Tôi tụng kinh hay hơn cả thầy Chân Quang." Phật tử nhấp nhổm theo. Sư huynh biết được, sáng đó xếp tay nải, thêm hai bộ đồ, đi bộ từ ruộng chùa ra đường lộ, đón xe đi luôn, không bao giờ trở lại, nhường chùa cho em. Ông sư đệ lấy được chùa, nói mình mới đúng, mới xứng đáng. Nhưng thực ra, ông bị dẫn dắt bởi lòng tham. Ông sư huynh mới là người xử sự đúng.

Rồi có người đi chùa, tụng kinh Pháp Hoa: "Một ngày tôi trì hết bộ, lúc chết chắc chắn sinh cõi Phật." Một người khác niệm Phật: "Tôi chết được vãng sinh cõi A Di Đà." Một người tu Mật Tông: "Tôi tụng thần chú, lúc sống có quyền năng, lúc chết về cõi Kim Cang." Ai cũng nghĩ pháp môn mình đúng. Thầy nói: "Thầy tu pháp môn thấp nhất: tu thành bụi. Ai thích tu thành bụi thì theo thầy." Thấy có hai ba người giơ tay, thầy cười: "Còn bao nhiêu sợ."

Nhưng có người phản biện: "Chị tụng Pháp Hoa một ngày, còn tôi đi đắp đường, bắt cầu, nấu cơm cho bệnh viện. Tính coi ai có phước nhiều." Người kia đáp: "Tôi mới sống với Phật." Người đó liền nói: "Chị quên một điều: phụng sự chúng sinh mới là cúng dường chư Phật. Chị cứ nghĩ sống với Phật, coi chừng chị xa Phật mà không hay." Lúc đó mới giật mình, nào giờ tưởng mình đúng rồi.

Có người niệm Phật, tưởng chết là vãng sinh. Một ông thầy ở ngoài Bắc nói: "Nó tu mồm mà đòi thành Phật. Phật phải tu tâm." Thầy nghe, thấy đúng. Niệm Phật chỉ là cái miệng, một câu nói, một tên gọi. Quan trọng là tu theo tâm Phật: thanh tịnh, từ bi, trí tuệ. Phật không chấp tên. Phật không có tên A Di Đà, Dược Sư, vì vốn không tên mà là tất cả tên. Lúc chết, Phật không rước vì: "Ngươi niệm tên gì? Ta chưa bao giờ có tên A Di Đà. Ta quan trọng cái tâm ngươi. Mồm ngươi kêu ta, nhưng tâm ngươi không theo ta, ta làm sao rước được."

Có người bà con dưới quê lên thành phố khám bệnh, mình cho ở đỡ mấy ngày. Rồi người khác lên đi thi, người khác lên mua đồ cưới, đều cho ở. Hỏi tới, mình tự hào: "Tôi tốt với bà con." Nhưng thực ra, vẫn chưa đủ. Nếu nhìn kỹ đôi mắt người bệnh, sẽ thấy họ không đủ tiền đi xe từ nhà mình tới phòng khám. Đúng hơn phải hỏi thêm, chở đi, giúp thêm. Đứa nhỏ lên thi, phải hỏi đường đi, giờ giấc, về làm sao. Mình dừng lại ở việc cho ăn cho ở, tự hào là đủ, nhưng lòng vị tha, từ bi vẫn còn cạn. Tưởng mình tốt rồi, đó là hiểu nhầm.

Khi có trí tuệ hơn, hiểu đạo hơn, ta mới thấy những gì ta gọi "đã tốt rồi, đã đúng rồi" trong bao nhiêu năm qua, chỉ là hiểu nhầm, chưa hề được gì cả. Càng ngày càng tu, tiến thêm, đúng hướng, trí tuệ mở ra, nhìn lại quá khứ, ta tức cười cho chính mình: "Trời ơi, nào giờ tu trật hết trơn, sơ xuất đủ thứ hết trơn." Vậy mà cứ tưởng đã ngon, lúc nào cũng tự hào. Khi buồn cười cho mình rồi, gặp những người đàn em đến với đạo sau, họ cũng vấp y chang mình ngày xưa, mình thông cảm, khuyên bảo, nhỏ nhẹ dẫn dắt để họ sớm vượt qua cái lầm mà mình phải mất 10 năm mới hiểu.

Vậy đó, tu suốt chưa? Cứ như vậy mà tu.

Ý nghĩa câu chuyện

Vô minh không chỉ là sự ngu si đơn thuần, mà sâu xa hơn, đó là những hiểu lầm về chính mình, về người khác, và về con đường tu tập. Hiểu lầm lớn nhất là nghĩ mình đã đủ tốt, đủ đúng, khiến con đường thiện lành bị đóng lại, không tiến thêm được. Chỉ khi có trí tuệ soi chiếu, ta mới nhận ra tất cả chỉ là hiểu nhầm, và từ đó, tu tập mới thực sự bắt đầu.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang