Hai vị tỳ kheo và con tuấn mã

Đêm xuống trên khu rừng vắng ở Ấn Độ, cái lạnh thấu xương tràn vào từng kẽ lá. Trong một am tranh nhỏ, ánh lửa bập bùng hắt lên vách đất, hai vị tỳ kheo trẻ vừa mới xuất gia đang ngồi bên bếp lửa. Một người khoác tấm y mỏng, ngồi thẳng lưng, mắt khép lại, hơi thở đều đặn. Người còn lại co ro, hai tay hơ trước ngọn lửa, miệng lẩm bẩm:

“Trời lạnh thế này, ngồi thiền sao nổi? Đốt thêm củi, tìm mấy huynh đệ khác đến nói chuyện cho ấm cái bụng đã.”

Người ngồi thiền không đáp, chỉ khẽ mỉm cười. Đó là hai huynh đệ cùng xuất gia, cùng đến đức Phật xin pháp tu, rồi được thầy chỉ dạy mỗi người một đề mục riêng. Họ tìm đến khu rừng vắng này để chuyên tâm tu tập. Nhưng cuộc sống nơi đây chẳng dễ dàng: đêm thì lạnh buốt, muỗi mòng nhiều vô kể, còn thức ăn thì phải đi khất thực khá xa mới vào tới làng.

Người anh – vị tỳ kheo tinh cần – ngoài những giờ đi khất thực, tụng giới, bố tát hay đàm đạo cần thiết, thì dành trọn thời gian còn lại để tọa thiền nhập định. Còn người em – vị tỳ kheo giải đãi – thì ngược lại. Ông ta la cà ăn uống, chuyện phiếm, và mỗi khi đêm xuống lại lấy cớ trời lạnh để đốt củi sưởi ấm, rủ thêm vài người đến nói chuyện. Ban đầu thì nói chuyện đạo, nhưng được một lát lại tràn lan ra chuyện thế gian đủ thứ. Sáng sớm, khi trời còn lạnh cắt da, người anh đã trở dậy quấn y, ngồi thiền trong sương giá. Còn người em thì đốt lửa lên, hơ tay, rủ thêm người dậy nói chuyện tiếp. Thời gian dành cho việc ngồi thiền của ông ta chẳng đáng là bao.

Thấy người bạn của mình ngày càng tinh tấn, nhập được các tầng định sâu, ngồi được lâu, người em sinh lòng ganh tị. Ông ta hay nói xỏ xiên:

“Ngồi riết thành cóc à? Tu lắc đạo giỏi nhỉ? Cứ ngồi hoài như vậy mà coi có thành Phật được không!”

Người anh vẫn không nói gì, chỉ lặng lẽ tiếp tục công phu. Năm tháng trôi qua, sự khác biệt giữa hai người ngày càng rõ rệt. Một người thì an nhiên, tĩnh tại, gương mặt sáng suốt. Người kia thì bồn chồn, hay cáu gắt, tâm trí luôn tán loạn.

Một hôm, đức Phật đi ngang qua vùng đó, ghé thăm hai vị tỳ kheo. Sau khi đảnh lễ, đức Phật hỏi:

“Hai ông ở đây tu hành thế nào?”

Chưa kịp để người anh trả lời, người em đã lẹ miệng cướp lời:

“Bạch Thế Tôn, con tu rất tinh tấn! Ban ngày con đi khất thực, tối đến con nói chuyện đạo, ít khi ngủ lắm. Còn ông này, ông ấy lười biếng lắm, suốt ngày chỉ ngồi im như khúc gỗ!”

Đức Phật nghiêm mặt, ánh mắt nhìn thẳng vào người tỳ kheo giải đãi:

“Ông đã lười biếng, phí phạm bao nhiêu thời gian, lại còn không biết quý trọng người bạn đạo tinh tấn của mình. Người này mới chính là con của ta. Như con tuấn mã vượt trên đường xa, bỏ lại đằng sau con ngựa hèn yếu, người này mới xứng đáng nối dòng dõi của ta.”

Nói rồi, đức Phật đọc lên bài kệ:

“Tinh cần giữa phóng dật, tỉnh thức giữa lầm mê. Người trí như tuấn mã, bỏ sau con ngựa hèn.”

Người tỳ kheo giải đãi cúi đầu, mặt đỏ bừng vì xấu hổ. Còn người anh vẫn ngồi đó, lặng lẽ, nhưng ánh mắt ánh lên sự quả quyết. Từ đó, ông ta không còn dám khinh thường người bạn tu nữa, mà bắt đầu noi theo gương tinh tấn của người anh. Dần dần, ông cũng tìm được sự an lạc trong thiền định.

Ý nghĩa câu chuyện

Bài học mà đức Phật muốn truyền tải qua câu chuyện này là: Người có trí tuệ không phải là người nói giỏi, lanh mồm lanh miệng, mà là người biết tinh cần, siêng năng tu tập, và tỉnh thức giữa những cám dỗ của thế gian. Giữa bao nhiêu người phóng dật, lười biếng, mình vẫn giữ được sự tinh tấn; giữa bao nhiêu người sai lầm, mình vẫn tỉnh thức đi trên con đường chánh đạo – đó mới là người trí, xứng đáng được gọi là con của Phật.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang