Hai con đường tu thiền

Buổi chiều ở một ngôi chùa nhỏ giữa vùng quê, nắng vàng trải dài trên sân gạch, tiếng chuông chùa ngân nhẹ trong gió. Một người thanh niên trẻ, gương mặt đầy lo âu, ngồi trước mặt bác Như Sanh – một người thợ mộc lớn tuổi, nổi tiếng hiền lành và hay giúp người. Anh cúi đầu, giọng nói có phần lúng túng:

“Bác ơi, con tu thiền cũng vài năm rồi. Niệm Phật thì vọng tưởng cứ khởi, quán thì quán được một lúc rồi cũng loạn. Giờ con không biết phải làm sao để tâm được yên. Bác chỉ giúp con với.”

Bác Như Sanh nhìn anh, mỉm cười hiền hậu, chậm rãi nói:

“Cháu à, tu như vậy là tốt rồi. Cứ dụng công đi, đừng nản. Bác kể cháu nghe chuyện hồi bác còn nhỏ nhé.”

Bác ngồi thẳng người, ánh mắt xa xăm nhớ lại:

“Hồi đó, bác mới mười mấy tuổi, đến thăm ông dượng làm thợ mộc. Ông đang bào một cây dầm bơi ghe. Ông đưa cho bác cái bào, bảo: ‘Mày ngồi đây, bào cho tao cái dầm này láng vào.’ Bác cầm cái bào, đẩy tới đẩy lui, nhưng nó cứ trượt, không ăn vào gỗ. Bác nói: ‘Dượng ơi, cháu bào không được.’ Ông chỉ nói: ‘Cứ làm đi, làm lát nó ăn.’ Bác cứ cầm cái bào, đẩy đi đẩy lại, tay chân lóng ngóng. Nhưng lạ thay, làm một hồi, tự nhiên tay bác điều chỉnh, cái bào bắt đầu ăn vào gỗ, từng lớp mỏng bong ra. Bác bào được thật!”

Bác Như Sanh dừng lại, nhìn thẳng vào người thanh niên:

“Tu thiền cũng vậy đó. Dụng công lúc đầu trật vuột, trật vuột, nhưng cứ cố gắng từ từ, rồi sẽ nhiếp được.”

Người thanh niên nghe xong, gương mặt giãn ra, như vừa nhận được một chút ánh sáng giữa màn sương mù. Anh chắp tay cảm ơn bác rồi ra về, lòng nhẹ nhõm hơn.

Câu chuyện nhỏ ấy, tưởng chừng chỉ là lời khuyên đơn giản, lại gợi mở cho thầy Chân Quang một suy nghĩ sâu xa về con đường tu tập trong thời hiện đại. Thầy nhìn lại hình ảnh của một người thợ mộc – văn hóa không cao, nhưng lại biết tu thiền, biết dụng công, biết day dứt vì chưa nhiếp tâm được. Thầy nói:

“Người đó rất tốt, rất đáng quý. Đó chính là hình ảnh của những con người tương lai trên thế giới này.”

Thầy giảng thêm rằng, ngày xưa Đức Phật xuất hiện trong một thế giới nông nghiệp đạm bạc, người ta có sẵn công đức, chỉ cần tinh tấn là thành đạo. Hình ảnh người tu thời đó là xả ly, từ bỏ, sống vô sản hoàn toàn – không một đồng tiền trong túi, khất thực bữa nào ăn bữa đó. Nhưng ngày nay, khoa học kỹ thuật tràn ngập cuộc sống, không ai tránh khỏi. Chính micro, ánh sáng, tòa nhà, quần áo chúng ta đang dùng đều là thành tựu khoa học. Vậy người tu hôm nay phải sống thế nào?

Thầy kể về hai người phụ nữ được cả thế giới ca ngợi: Mẹ Teresa và Công nương Diana. Cả hai đều hy sinh cuộc đời cho người khác. Thầy đặt câu hỏi:

“Giữa hai người tu, một người trốn lên đỉnh núi Hy Mã Lạp Sơn, cả đời không tiếp xúc ai, có thể đắc đạo nhưng không ai biết; một người chưa đắc đạo nhưng sống đạo đức, làm lợi cho mọi người – thế giới sẽ chấp nhận hình ảnh nào?”

Câu trả lời hiển nhiên: thế giới nhìn vào sự lợi ích, chứ không nhìn vào sự đắc đạo mơ hồ.

Thầy kể thêm về một cô gái trí thức, mẹ theo đạo Phật theo cách ông bà xưa, nhưng cô không tin. Khi mẹ mất, cô mới bắt đầu tìm hiểu. Một lần lên núi chơi, cô hỏi một vị thầy:

“Thưa thầy, người tu để làm gì?”

Vị thầy đáp: “Tu để giải thoát.”

Cô hỏi tiếp: “Giải thoát rồi làm gì?”

“Giáo hóa chúng sanh.”

“Chừng nào giải thoát?”

“Tùy căn cơ, tu hoài không biết chừng nào.”

Cô gái chợt nói: “Vậy tu hoài mà không giải thoát, thì có lợi ích gì cho ai đâu?”

Thầy Chân Quang nhận xét: “Câu hỏi đó rất chính xác. Nó là sự thật.”

Thầy giảng rằng, nếu một người đến với đạo Phật chỉ để tìm sự giải thoát cho riêng mình, thì vô tình nuôi lớn cái ích kỷ. Bởi vì chưa biết giải thoát là gì, mà cứ đi tìm cho mình, thì đó là mục tiêu ích kỷ. Thầy nhớ lại một cô Phật tử hỏi: “Làm sao con tìm được an lạc cho con?” Thầy trả lời:

“Khi muốn đi tìm an lạc cho mình, thì vĩnh viễn không bao giờ được an lạc, vì đã lấy sự ích kỷ làm nền tảng. Hãy quên mình đi. Nếu đi tìm an lạc cho người khác, thì ngay đó tự nhiên mình tràn đầy an lạc.”

Thầy kể tiếp câu chuyện của bác Như Sanh, người đã dạy cho thầy một bài học quý giá:

“Có người nói tu mà niệm Phật thì động. Nhưng có những cái động làm cho bình an. Ví dụ thấy người ta cháy nhà, mình lăn xả vào tạt nước, tưới lửa – cái đó rất động, nhưng làm cho mình vui, mình yên tâm. Còn nhà mình cháy, mình cứ ngồi thiền cho yên – thì thấy yên đó, nhưng nó dằn vặt mình suốt đời.”

Thầy nhấn mạnh: “Khi đặt mục tiêu tìm gì cho mình, thì ngay đó mình đánh mất sự giải thoát. Giải thoát phải là không ích kỷ, phải là vị tha.”

Thầy đưa ra hai con đường tu thiền:

Con đường thứ nhất: tránh xa bụi trần, tìm nơi vắng vẻ, ngồi thiền cho tâm yên. Đây là con đường của thời Đức Phật, dành cho những người đã đủ công đức.

Con đường thứ hai: dấn thân vào đời, làm lợi ích cho mọi người, giúp người nghèo, dạy người ta nhân quả, hòa giải, xây dựng lý tưởng sống. Ban ngày lo cho người khác, ban đêm ngồi thiền. Lấy phước đó để nhiếp tâm.

Thầy hỏi đại chúng: “Quý Phật tử chọn con đường nào? Người chọn đường thứ nhất giơ một ngón tay, đường thứ hai giơ hai ngón tay.”

Phần lớn giơ hai ngón tay. Thầy mỉm cười: “Những người giơ hai ngón tay là đi đúng theo tinh thần mới của Phật pháp hôm nay.”

Thầy phân tích ưu nhược điểm của con đường viễn ly. Ưu điểm: tránh được sự tác động của ngoại cảnh, dễ nhiếp tâm. Nhiều vị đã đạt đạo bằng con đường này. Nhưng nhược điểm: vô tình cái ích kỷ tăng lên mà mình không hay. Khi ở một mình, không còn ai để mình lo, không còn ai để mình hy sinh, nhường nhịn. Cái ngã chấp cứ lớn dần.

Thầy kể về một sư cô lớn tuổi, xuất gia đã lâu nhưng vì tính khó, cố chấp, lại ở cốc một mình, không ở chúng nên không được rèn luyện. Sau này cô nhập thất, đóng cửa không tiếp ai. Thầy nghe chuyện, than: “Không được. Càng nhập thất, ngã chấp càng tăng.” Quả nhiên, có lần gặp cô, cô chửi tan nát mọi người.

Thầy giảng: “Sống với con người, mình biết nhường nhịn, biết chia sẻ, thương yêu, hy sinh – đạo đức mình mới xuất hiện. Còn trốn một mình, mình không biết mình là ai.”

Nhược điểm thứ hai: nếu không có phước thì không bao giờ có kết quả về thiền định. Thầy kể về một sư cô nhập thất nhiều năm, ngồi thiền bị bệnh. Vị thầy khuyên cô cố vượt qua thọ ấm. Nhưng thầy Chân Quang nói: “Lấy gì để vượt? Phải có phước mới vượt qua được. Tinh tấn chỉ là điều kiện gần, còn sức mạnh thực sự để vào định sâu vẫn là phước. Bao nhiêu năm cô tu, có làm được gì cho đời đâu? Toàn đi nhập thất, hưởng sự cung phụng. Phước hết, kiếp sau không bảo đảm.”

Thầy kết luận: “Ngày nay, hình ảnh người tu không còn là trốn tránh, lìa bỏ, mà là xả kỷ vị tha, hy sinh phụng sự. Nhưng không được đánh mất mục đích cuối cùng của đạo Phật: giải thoát khỏi sinh tử luân hồi bằng con đường thiền định. Khi tiêu diệt được bản ngã, ta trở thành tất cả vũ trụ. Đó là lý tưởng tối thượng.”

Thầy nhìn quanh hội chúng, ánh mắt hiền từ: “Các con hãy chọn con đường đi vào đời, làm lợi ích cho mọi người, lấy phước đó để nhiếp tâm. Đó là con đường mới, phù hợp với thời đại, vừa giữ được gốc rễ Phật pháp, vừa đem lại an lạc cho mình và cho đời.”

Người thanh niên ngày hôm đó, sau khi nghe bác Như Sanh kể chuyện, đã về tiếp tục dụng công. Anh không còn nản chí, mà hiểu rằng con đường tu không phải là trốn tránh, mà là đối diện với cuộc đời, làm việc tốt, rồi đêm về ngồi thiền. Dần dần, tâm anh lắng lại, và anh tìm thấy niềm vui thật sự khi giúp đỡ mọi người xung quanh. Anh trở thành một người thợ mộc vừa giỏi nghề, vừa biết tu, vừa được bà con quý mến.

Ý nghĩa câu chuyện

Bài học mà TT. Thích Chân Quang muốn truyền tải: Người tu trong thời hiện đại không nên chỉ trốn tránh thế gian, vì sự ích kỷ sẽ ngấm ngầm tăng trưởng. Hãy dấn thân vào đời, làm lợi ích cho mọi người, lấy phước đức đó làm nền tảng cho thiền định. Mục đích cuối cùng vẫn là giải thoát khỏi sinh tử luân hồi, nhưng con đường đi là vị tha, không phải ích kỷ. An lạc thật sự đến từ sự cao thượng, từ việc làm lợi cho người khác, chứ không phải từ việc trốn tránh.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang