Hai con đường của một chữ "tự"

Buổi chiều cuối thu, gió nhẹ lướt qua hàng cây trước giảng đường, mang theo hương hoa sữa chín muồi. Trong hội chúng đông đảo, có một người đàn ông trung niên ngồi ở hàng ghế giữa, đôi mày cứ chau lại như đang nghĩ ngợi điều gì đó. Ông vừa trải qua một cuộc tranh luận gay gắt với người bạn thân vào sáng nay, chỉ vì một câu nói: "Mày sai rồi, tao đúng." Cả hai đều khăng khăng cho mình là phải, cuối cùng người bạn bỏ đi, để lại ông với nỗi bực bội khó nguôi.

Ông không biết rằng, câu chuyện của ông lại chính là đề tài mà vị thầy đang muốn nói đến trong buổi pháp thoại hôm nay. Từ bao đời nay, con người vẫn thường lẫn lộn giữa hai thứ tưởng chừng giống nhau mà thực chất lại cách biệt một trời một vực: tự tin và tự thị.

"Chữ thị theo chữ Nho nghĩa là đúng," vị thầy chậm rãi mở lời, ánh mắt hiền từ quét qua hội chúng. "Thị phi là đúng hay sai. Tự thị nghĩa là tự cho mình là đúng. Còn tự tin cũng là tự cho mình là đúng. Hai cái nhìn bề ngoài giống hệt nhau, nhưng nếu đi sâu vào tâm lý và đạo đức thì chúng ngược nhau hoàn toàn."

Người đàn ông trung niên khựng lại. Ông nhớ lại cuộc cãi vã sáng nay. Ông đã nghĩ gì khi khăng khăng bảo vệ quan điểm của mình? Ông có thực sự lắng nghe người bạn nói không, hay chỉ cố gắng tìm lý lẽ để bác bỏ? Ông không chắc nữa.

"Người tự thị," vị thầy tiếp tục, "là người chủ quan cao độ. Họ nghĩ ra một điều gì đó rồi ôm khư khư, không chịu nghe thêm bất kỳ luận cứ khách quan nào. Ai nói cũng cãi, ai góp ý cũng gạt đi. Họ cứ nghênh nghênh ngang ngang, tự cho mình là đúng tuyệt đối."

Vị thầy dừng lại, đưa ra một ví dụ khiến cả hội chúng lặng im: "Các con thấy đó, nền văn minh nhân loại mỗi ngày một tiến bộ. Có người cho rằng khoa học kỹ thuật sẽ đưa con người đến hạnh phúc cao độ. Lại có người khẳng định chắc nịch rằng nó sẽ đưa nhân loại đến chỗ hủy diệt. Cả hai đều khăng khăng giữ lấy ý kiến của mình, không chịu nghe thêm bất kỳ ai. Đó chính là bệnh tự thị. Vì thực ra, còn phải cộng thêm nhiều yếu tố nữa. Nếu con người kịp thời bổ sung đạo đức và tâm linh, văn minh này sẽ đưa ta đến chỗ toàn thiện. Còn nếu chỉ mải mê hưởng thụ vật chất, chắc chắn sẽ dẫn đến diệt vong. Phải có thêm luận cứ thì mới khách quan được."

Người đàn ông trung niên cảm thấy tim mình thắt lại. Ông chợt nhận ra, trong cuộc tranh luận sáng nay, ông chưa từng một lần chịu lắng nghe bạn mình nói hết câu. Ông chỉ chờ bạn ngừng nói để nhảy vào phản bác. Cái cảm giác "mình đúng" nó ngọt ngào và dễ chịu đến mức ông không muốn buông ra.

"Vậy làm sao phân biệt được tự tin và tự thị?" Vị thầy như đọc được suy nghĩ của ông. "Dựa vào đạo đức và trí tuệ. Người tự tin là người hiền lành, không khinh ai, tôn trọng mọi người. Còn người tự thị thì ngông nghênh, gặp ai cũng chê bai. Người tự tin là người sáng suốt, nhìn đâu cũng rành rẽ. Còn người tự thị thì hay nhìn sai, nhìn méo mó. Vì trí tuệ mới thấy được sự thật, và sự thật mới cho ta sức mạnh để xác quyết."

Vị thầy kể tiếp một câu chuyện: "Khi gặp một nhóm làm từ thiện, có người nói họ là nhóm lừa đảo, chỉ trích ra một phần nhỏ để cứu trợ đồng bào nghèo. Nhưng có người đã đến tận nơi, cùng ăn, cùng ở, cùng làm việc với họ. Người ấy tận mắt thấy họ làm việc hoàn toàn vô vụ lợi. Khi nghe người khác nói xấu nhóm từ thiện đó, người ấy cãi tới cùng, cãi đến nơi đến chốn. Cái sức mạnh đó từ đâu ra? Chính từ lẽ phải, từ sự thật mà người ấy đã tận mắt chứng kiến. Sự thật cho ta sức mạnh để bảo vệ đến cùng. Đó là tự tin."

Người đàn ông trung niên chợt thấy nhẹ nhõm. Ông nhận ra rằng, cái sự bướng bỉnh của ông sáng nay không xuất phát từ sự thật, mà chỉ từ cái tôi muốn chứng tỏ mình đúng. Ông chưa hề có đủ dữ kiện để khẳng định điều gì, vậy mà ông đã vội vàng kết luận và bảo vệ nó đến cùng.

"Tự thị đưa đến ngang bướng, tự tin đưa đến kiên định. Nhìn bên ngoài giống hệt nhau. Nhưng hễ mình sai, người ta kêu mình bướng. Mình đúng, người ta khen mình có lập trường. Chỉ có sự thật mới phân biệt được."

Vị thầy chuyển sang một chữ khác: "Còn chữ tự trọng, nếu hiểu theo mặt chữ thì tưởng là tự mình tôn trọng mình. Nhưng không phải vậy. Tự trọng là tự giữ gìn phẩm giá của mình bằng cách không làm điều sai, để người khác không khinh rẻ mình."

Vị thầy đưa ra một hình ảnh rất đời thường: "Giả sử các con đang khát nước, đi ngang qua một gốc cây vú sữa trĩu quả, cành xòa xuống thấp. Chủ nhà cũng không khắt khe, hàng xóm lũ trẻ thỉnh thoảng cũng hái. Hái một trái ăn đỡ khát thì cũng không đến nỗi nào. Nhưng người tự trọng vẫn không hái. Vì sợ người ta nghĩ mình ăn cắp. Đó là tự trọng — giữ gìn giá trị của mình bằng việc giữ gìn đạo đức, giữ gìn giới hạnh, không để mình bị mang tiếng."

Người đàn ông trung niên chợt nhớ lại những lần ông dừng xe bên đường mua trái cây, tiện tay hái thử một quả ở vườn nhà ai đó mà không xin phép. Ông luôn tự nhủ: "Chủ nhà chắc không để ý đâu." Nhưng giờ nghe thầy giảng, ông hiểu ra rằng cái tâm "không để ý" đó chính là sự buông lơi trong việc giữ gìn phẩm giá của chính mình.

"Chúng ta hãy nhớ một điều," vị thầy nhấn mạnh, "chính bản thân mình, mình muốn mình tốt hay xấu? Tốt, phải không? Người chung quanh mình cũng vậy, ai cũng muốn mình là người tốt, không ai muốn xấu. Khi thấy người khác làm điều gì đó có vẻ không đúng, đừng vội kết tội. Vì trong thâm tâm, người đó cũng muốn mình tốt, chỉ vì một chút lầm lẫn, nhầm lẫn nào đó nên họ làm vậy thôi."

Vị thầy dừng lại, giọng trầm xuống: "Khi mình hay nghĩ xấu người khác, mình tự làm tổn phước mình. Người ta nói một hai câu, có một vài cử chỉ, mình đã vội kết luận. Mà kết luận đó chủ quan quá, mười phần thì hết chín phần rưỡi là sai. Qua lăng kính của một người tự thị, một con người tốt đẹp có thể bị nhìn thành kẻ tồi tệ không còn gì là đạo đức. Thật đáng sợ."

Người đàn ông trung niên cúi đầu. Ông nhớ lại những lần ông phê phán đồng nghiệp, hàng xóm chỉ qua vài cử chỉ nhỏ nhặt. Ông chưa từng đặt mình vào hoàn cảnh của họ, chưa từng thử tìm hiểu xem vì sao họ làm vậy. Ông chỉ vội vàng gán cho họ những cái nhãn xấu xa.

Buổi pháp thoại kết thúc trong ánh nắng chiều vàng nhạt. Người đàn ông trung niên bước ra khỏi giảng đường, lòng nhẹ nhõm lạ thường. Ông lấy điện thoại ra, soạn tin nhắn cho người bạn sáng nay: "Xin lỗi mày. Tao đã không lắng nghe. Hẹn gặp lại để nói chuyện tử tế nhé."

Ông biết rằng, con đường đi tìm chân lý không phải là con đường khăng khăng giữ lấy cái tôi của mình, mà là con đường luôn khiêm tốn mở lòng ra với sự thật. Và sự thật, chỉ có sự thật, mới cho ta sức mạnh đích thực để đứng vững.

Ý nghĩa câu chuyện

Tự tin và tự thị nhìn bề ngoài giống nhau — đều cho mình là đúng — nhưng bản chất khác hẳn: tự tin xuất phát từ sự thật và lẽ phải, còn tự thị xuất phát từ ảo tưởng và chủ quan. Muốn tránh bệnh tự thị, ta phải luôn khiêm tốn, chịu lắng nghe những luận cứ khách quan, và giữ gìn phẩm giá của mình bằng đạo đức — đó chính là lòng tự trọng chân chính.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang