Hai bà vương phi và đóa hoa không hương

Gió nồm từ cung cấm Xá Vệ thổi qua những hàng cột đá hoa cương, mang theo mùi trầm hương lạt nhạt và tiếng chuông nhỏ nơi sân thượng vang lên đều đặn từng nhịp. Trong căn điện đường rộng mở, ánh nắng chiều hắt qua ô cửa hình vòm, rọi xuống hai dãy ghế nơi các cung nữ ngồi nghiêm trang. Hôm ấy, sau khi Đức Phật giao việc thuyết pháp cho ngài A Nan, vị Tỳ Kheo hiền hòa bước vào, áo cà sa màu vàng nghệ chạm nhẹ trên nền gạch mát rượi. Hai bà vương phi chính thất của vua Ba Tư Nặc cũng có mặt: hoàng hậu Malika – thường được gọi là Mạc Lợi – và bà Vasapa Ktiya, mẹ của hoàng tử Lưu Ly sau này gieo họa lớn cho dòng họ Thích.

“Bạch Thế Tôn, con xin thay Phật vào cung giảng dạy các vị,” ngài A Nan cúi đầu, giọng từ tốn mà rõ ràng.

Thế là những buổi pháp thoại bắt đầu, đều đặn, lặp lại nhiều lần.

Về sau này, vua Ba Tư Nặc không còn mời Phật vào thường xuyên mà giao hẳn cho ngài A Nan. Nguyên do là sau vài lần Đức Phật thuyết pháp, ngài để các Tỳ Kheo tiếp nối. Ngài A Nan dù chưa chứng A La Hán, nhưng duyên thuyết pháp sâu sắc, có khi người nghe chứng đạo mà ngài vẫn chưa chứng. Phật chưa nhập Niết bàn, ngài chỉ là bậc Tư Đà Hoàn, cứ tinh tấn làm bổn phận. Những buổi giảng ấy kéo dài suốt một thời gian, hai bà vương phi ngồi nghe, nhưng thái độ khác hẳn nhau từ nền tảng tâm thức tích lũy từ trước.

Hoàng hậu Mạc Lợi chăm chú từng lời, đôi mắt bà sáng lên mỗi khi hiểu nghĩa, bàn tay bà đặt nhẹ trên gối, ngón tay đan lại như sợ lỡ mất câu nào. Còn bà Vasapa Ktiya ngồi rạp xuống vì vua bắt học, nhưng trong lòng không thích, mắt bà đôi khi đảo nhìn qua cửa sổ nơi chim chóc ngoài vườn, vai hơi cứng lại mỗi khi ngài A Nan hỏi bài.

“Này hiền thần, bà hãy nói xem, người học đạo phải làm sao để lời nói thành an vui?” ngài A Nan nhẹ nhàng hỏi bà Vasapa.

Bà ráng đáp cho qua chuyện, giọng gượng gạo:

“Dạ… phải nói lời êm ái, không sân hận, để vua vui lòng.”

Ngài A Nan gật đầu, quay sang bà Mạc Lợi. Bà mỉm cười, trả lời đầy đủ, suông sẻ, rồi kể luôn cách bà áp dụng với cung nữ và thần dân. Bà Vasapa thở dài khẽ, nhìn xuống nền đá, ngón chân cử động nhẹ như muốn thoát khỏi căn phòng.

Sau nhiều buổi, ngài A Nan trở về tịnh xá, đảnh lễ Đức Phật rồi thuật lại:

“Bạch Thế Tôn, hoàng hậu Mạc Lợi học chăm, trả bài ứng dụng được, đổi tính nết với người chung quanh. Còn bà Vasapa chỉ ngồi cho xong, không thực hành, lòng vẫn cưu mang hận thù không xóa được nơi hoàng tử Lưu Ly.”

Đức Phật lặng nhìn, rồi ngài cất lời. Dưới cội cây, gió khẽ lay lá, như nhịp thở của đất trời:

“Như bông hoa tươi đẹp có sắc mà không hương. Cũng vậy, lời khéo nói không làm, không ích gì. Còn như hoa có sắc lại có hương, lời khéo nói có làm, có an vui.”

Điểm nút của câu chuyện không phải ở lời kệ suông, mà ở hậu quả sau này. Bà Vasapa không thực hành đạo lý, không hóa giải được mối hận trong lòng con trai. Năm tháng trôi, hoàng tử Lưu Ly lớn lên, mang oán thù ấy dẫn quân tàn sát dòng họ Thích, gieo tội kinh khủng. Trong khi đó, bà Mạc Lợi nhờ thực hành lời Phật dạy, sống tử tế, khuyên vua làm điều lợi ích, trở thành cố vấn bên cạnh, giúp vua Ba Tư Nặc những năm cuối đời thành vị vua lý tưởng.

Khi ấy, ngài A Nan và chư Tăng đã thấy rõ: kẻ chỉ nói không làm, như hoa không hương, đẹp mắt người nhưng không thơm lòng đời. Bà Mạc Lợi chọn con đường thực hành, nên lời bà nói có sức an vui. Từ đó, trong cung Xá Vệ, những cung nữ theo phe hoàng hậu Mạc Lợi đổi thái độ hiền hòa, còn kẻ theo bà Vasapa vẫn giữ nếp cũ, đến lúc bảo tố oán thù nổi lên, không ai ngăn được.

Về sau, mỗi lần nhắc lại, ngài A Nan vẫn nhớ rõ buổi chiều ấy, khi Đức Phật nói bài kệ, ánh nắng trượt dài trên sàn đá, và hai hạng người học hiện ra rõ mồn một: một đóa hoa có hương, một đóa hoa chỉ có sắc.

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện cho thấy học đạo không phải để nói cho hay hoặc làm vừa lòng người khác, mà phải thấm nhuần và thực hành trong đời sống. Người nói lời đạo lý khéo mà không làm, giống như hoa đẹp không hương – không đem lại lợi ích gì. Chỉ khi lời nói đi đôi với việc làm, ta mới tạo được an vui cho mình và người, như đóa hoa vừa sắc vừa hương.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang