Chọn Lựa Dứt Khoát

Bên trong khuôn viên nhỏ bé nhưng trang nghiêm của chùa Minh Đạo, ánh đèn vàng ấm áp chiếu lên từng dãy ghế gỗ xếp ngay ngắn. Một buổi giảng pháp đang diễn ra trong không khí tĩnh lặng, thi thoảng bị phá vỡ bởi tiếng kẽo kẹt của những chiếc ghế cũ khi người nghe vô tình cựa mình.

Thầy Chân Quang ngồi trên bục giảng, ánh mắt dịu dàng lướt qua từng khuôn mặt Phật tử đang chăm chú lắng nghe. Giọng thầy trầm ấm, chậm rãi như dòng sông chảy:

"Trên cuộc đời này, đôi lúc ta có những chọn lựa mà quyết liệt, không được do dự nửa chừng."

Thầy dừng lại một chút, đôi mắt nhìn xa xăm như đang hồi tưởng một câu chuyện từ lâu:

"Tôi nhớ đến ông Trần Bình Trọng ngày xưa. Khi bị giặc Mông Nguyên bắt, thấy ông tướng mạo đẹp quá, tài giỏi quá, đến nỗi Hốt Tất Liệt cũng không muốn giết. Hắn thấy thương con người đặc biệt như vậy. Hắn nói: 'Nếu ngươi chịu theo ta, sau khi chiếm xong Đại Việt, ta cho ngươi làm An Nam Quốc Vương.'

Và Trần Bình Trọng đã trả lời một câu mà đến bây giờ chúng ta còn học hỏi, còn ngưỡng mộ. Ông nói: 'Ta thà làm quỷ nước Nam, còn hơn làm vương đất Bắc!'

Ngài không lập lời giữa chừng, không chọn làm cái đó. Thà chết nhưng vẫn là con người của đất nước Đại Việt, chứ không sống để làm vương với sự nô lệ. Ngài chọn dứt khoát một cái, không có nửa chừng."

Thầy đưa ánh mắt nhìn xuống phía dưới, nơi các Phật tử đang ngồi lắng nghe, có người gật gù, có người trầm tư:

"Đừng có nói thôi Phật dạy trung đạo, tôi vừa cái này cũng vừa cái kia. Không phải chuyện nào cũng có thể vừa này vừa kia được. Trong cuộc sống, có những lúc ta phải dứt khoát chọn một đường, không được chọn hai."

Một Phật tử ngồi hàng ghế phía sau khẽ giơ tay:

"Thưa thầy, vậy những lúc nào thì ta có thể vừa này vừa kia ạ?"

Thầy mỉm cười:

"Có những lúc ta vừa này vừa kia được. Ví dụ như một người bệnh, phải uống thuốc nhưng cũng phải kiêng cử. Không được ăn quá nhiều nhưng cũng không được bỏ ăn. Đó là phải vừa vừa."

"Hay như người đàn ông có vợ và mẹ hay hiềm khích nhau. Ông ấy phải qua bà này nói hai ba câu, qua bà kia nói hai ba câu. Qua bà mẹ thì nói: 'Vợ con chứ nữa nó đẻ cháu nội cho má chứ đẻ cho ai đâu mà má cứ rầy nó hoài.' Qua bà vợ thì nói: 'Anh có ông bà mẹ chứ anh đâu có hai bà đâu em ráng chịu.' Đó là phải vừa bên này vừa bên kia, vừa chừng vừa chừng thì lại đẹp."

Thầy dừng lại, giọng nghiêm túc hơn:

Nhưng lại có những lúc phải chọn được một cái, chứ không được chọn hai. Ví dụ bây giờ thấy mình nghèo quá, có người tới rủ: 'Nghèo quá không có chuyện gì làm, thôi mày đi ăn cướp đi.' Hiện giờ có hai chọn: Một là đi làm giúp việc, họ cho mấy đồng. Khi họ thuê thì có tiền, không thuê thì không có tiền. Hai là đi ăn cướp.

"Thưa thầy," một Phật tử trẻ lên tiếng, "vậy có thể vừa đi làm vừa đi ăn cướp được không ạ?"

Thầy lắc đầu:

"Không được! Cái kia vi phạm pháp luật, vi phạm đạo đức thì dứt khoát không tham gia. Thà làm giúp việc, nghiệp mình đời trước thiếu phước quá, giờ đi làm giúp việc. Giờ nào người ta thuê thì đi làm đỡ vậy thôi. Rồi vừa làm rồi vừa tới chùa Minh Đạo mà sám hối. Biết đâu ngày nào người ta cho mình làm ông chủ phải không? Nhưng dứt khoát không cướp."

Thầy chống tay lên bàn, giọng trầm xuống:

"Giờ ta nói đến chuyện gieo nhân thiện và gieo nhân ác, ta chọn cái nào? Hay dung hòa cả hai? Không! Dứt khoát không dung hòa. Chỉ chọn nhân thiện thôi, không có chuyện vừa thiện vừa ác."

"Nhưng trên con đường thiện đó, bắt đầu mới có trung đạo. Đã xác định đi con đường thiện, không đi con đường ác, thì trong cái thiện đó phải biết thế nào là thiện đúng cách."

Thầy đứng dậy, bước đi mấy bước trên bục giảng:

"Người không giúp ai hết thì không gieo nhân ác nhưng cũng không gieo nhân thiện. Họ nói: 'Tôi sống tôi không làm điều ác là được rồi.' Nhưng như vậy cũng là một cực đoan, vì không làm điều thiện gì hết.

Còn có người nói: 'Có gì cho hết!' Ai xin gì cho hết rồi, đang mặc đồ từ cởi ra cho hết luôn. Ai xin gì cuối cùng còn có cái quần đùi. Cái quần đùi đẹp quá tính cởi cho luôn. Đó là một cực đoan khác. Thiện mà tới mức độ đó cũng là sai luôn."

Một Phật tử lớn tuổi bật cười, nhưng rồi nghiêm mặt lại khi thầy tiếp lời:

"Cho nên phải trung đạo. Giúp người vừa sức để còn có thể tái phục hồi năng lực của mình, giúp được người lâu dài. Chứ giúp lần xong mình đi ăn mày luôn, bắt đầu kiếm người khác giúp mình lại. Đó lại là sai."

Trong không khí tĩnh lặng của chùa, tiếng ve sầu ngoài sân vọng vào, xen lẫn mùi hương trầm thoang thoảng. Thầy dừng lại một lúc, rồi nói tiếp:

"Và bây giờ ta nói đến chuyện quan trọng hơn. Ta biết mình có trong quá khứ nhiều lỗi lầm. Lỗi đó có thể biến thành quả báo đau khổ. Có một cách để làm cho ta bớt quả báo đau khổ, chuyển bớt nghiệp quá khứ. Đó là pháp sám hối."

Thầy nhìn quanh, ánh mắt nghiêm túc:

"Bây giờ mình có sám hối không? Dứt khoát phải sám hối, không thể bỏ được. Vì có ai nghĩ rằng trong quá khứ mình không lỗi lầm không? Nếu không lỗi, mình không ngồi đây, mình ở trên cõi trời rồi. Khi ta có mặt ở đây, chắc chắn ta vừa có tội vừa có phúc lẫn lộn."

"Nhiều khi thấy một người khỏe mạnh, đẹp đẽ, song song xe tông chết mất. Nghiệp bị xe tông đâu phải nghiệp nhẹ. Mà nhìn không biết nên chính ta không biết được nghiệp đời trước mình đã làm tới đâu. Chắc ăn nhất là tự nói rằng: 'Đời trước chắc mình gây ác nghiệp cũng nhiều nhá.' Tự nói như vậy chắc ăn đó. Nếu lỡ không đúng thì càng mừng, nếu lỡ đúng thì mình sám hối đúng ngay cái tội của mình."

Một Phật tử trẻ bỗng lên tiếng, giọng nhỏ dần:

"Thưa thầy, có nhiều người không biết chuyện này. Họ cứ tưởng lỗi lầm quá khứ là chuyện qua rồi, chuyện hư ảo, chuyện xa xôi..."

Thầy gật đầu:

"Đúng vậy. Nhiều người không biết, thờ ơ với việc này. Không biết rằng lỗi quá khứ thật ghê lắm. Nó dằn xé cuộc đời mình từng giờ từng phút trong kiếp này. Tại sao ta đau khổ chuyện này? Tại sao ta chia ly chuyện kia? Tại sao ta mất mát chuyện nọ? Tất cả đều là lỗi lầm quá khứ. Nó diễn ra trong suốt cuộc đời mình."

Thầy ngồi lại xuống, giọng trầm buồn:

"Hầu hết không cuộc đời ai bìnhan hết. Không chuyện này cũng chuyện kia, và đều là lỗi lầm quá khứ. Nên khi hiểu rồi ta phải chọn lựa là phải thường xuyên, siêng năng sám hối. Đó là một sự chọn lựa."

Không khí trong chùa bỗng trở nên tĩnh lặng hơn. Tiếng gió thổi qua những tán lá đa già, tiếng chim hót vọng từ đâu đó xa xa. Thầy tiếp lời, giọng bỗng trở nên nhẹ nhàng:

"Bây giờ giữa muôn vàn người như thế này, ta phải dứt khoát chọn giữa yêu thương con người hay ghét bỏ con người. Chọn đường nào?"

Một lúc im lặng. Có người đưa mắt nhìn nhau, có người cúi đầu. Bỗng một tràng vỗ tay vang lên, rải rác nhưng dần dần dày đặc hơn.

Thầy mỉm cười:

"Có một số người không vỗ tay. Tức là những người này không bỏ phiếu. Mà mấy người này mà hôm nay ai không vỗ tay là đã được Nam Tào bắt đầu ghi vô sổ đen hết rồi."

Một tiếng cười nhẹ vang lên, rồi thầy nói tiếp:

"Rồi đem xuống Diêm Vương mở ra. Ngày đó tính quăng người này xuống địa ngục nhưng ông lật sổ chùa Minh Đạo thấy người này có vỗ tay, thưa Diêm Vương: 'Cái này nó thu được, thôi thả ra, nó biết sám hối, nó biết tu.' Còn người này, tội mở ra, bữa ở chùa Minh Đạo không có vỗ tay, tức là không chọn con đường yêu thương chúng sinh rồi. Cho nó xuống tầng địa ngục thứ chín giùm."

Một tràng cười vang lên, rồi thầy nghiêm mặt lại:

"Vậy hôm nay, ta chọn lựa con đường sống để yêu thương chúng sinh. Tôi hỏi đi hỏi lại bởi vì nó không dễ. Chọn con đường này rồi cực. Nhưng quay lưng thì dễ. Quay lưng mình sẽ không cần lo cho ai, rồi cũng không ai lo cho mình. Sau này tự nhiên cuộc đời mình nó cô độc dần. Nhân quả đưa mình về nơi hoang vắng. Cuối cùng nhân quả sẽ đưa mình lên sao Hỏa."

"Còn mình chọn con đường yêu thương chúng sinh thì bắt đầu cuộc đời cực khổ. Bởi vì con đường yêu thương chúng sinh không hề sung sướng chút nào. Cực vô cùng. Nhưng mà trung đạo chứ không phải là cực mà lăn xả làm ra mồ hôi nhễ nhại rồi xỉu lên xỉu xuống. Cứ trầm trầm đều đều, nhưng mãi mãi yêu thương con người. Giúp ai được điều gì ráng giúp. Nói một câu an ủi ai được thì phải nói. Tốn một chút thời giờ để chia sẻ với ai được thì cứ tốn. Cứ chậm chậm đều đều mà cứ làm mãi, làm mãi."

Thầy nhìn xuống, ánh mắt nghiêm túc:

"Nhưng mà trong lòng không ngừng nghĩ được nữa, vì đã chọn con đường này rồi là mãi mãi yêu thương chúng sinh. Mà yêu không có nói cái miệng yêu thương rồi, nó phải biến thành ra tới tay. Vừa rồi mình vỗ tay là mình chỉ nói cái miệng là yêu thương chúng sinh thôi. Nhưng khi nó vào tim rồi thì nó ra bàn tay, biến thành hành động."

Thầy đứng dậy, giọng trầm xuống:

"Bây giờ ta hỏi cái khác. Giữa ích kỷ và vị tha, mình chọn con đường nào?"

Một tràng vỗ tay nữa lại vang lên, lần này mạnh mẽ và đồng lòng hơn.

Thầy gật gù:

"Sống ích kỷ thì được sướng là gì? Mình đáp ứng bản năng của mình. Ban đầu mình cảm thấy thích, thấy sung sướng, thấy vui. Ví dụ như mình còn bé, có hai cái bánh, mẹ cho hai anh em, mình lựa hai cái thấy cái nào lớn mình lượm trước, một cái sung sướng vô cùng.

Rồi khi lớn lên, ví dụ như làm trong cơ quan có một chức khuyết, ba bốn người dành, mình cũng ráng dành được. Dành được mình thắng người ta, mình giành được thì sung sướng. Đó, ích kỷ nó đem cái cảm giác vui."

Thầy dừng lại một chút:

"Nhưng khi mình theo Phật, tu hành từng lúc quỳ lại dưới chân Phật, có những ước nguyện cao siêu thì mình biết rằng cái ích kỷ tuy nó đem lại cảm giác vui tạm bợ, nhưng lâu ngày nó đem lại cảm giác gì? Nhàm chán, bất an, và khi báo nó trở lại thì toàn là đau khổ.

Nên hiểu đạo rồi mình không ngu gì mà tiếp tục lựa chọn con đường ích kỷ nữa. Phải tập sống vị tha. Nhưng sống vị tha cực lắm, cực lắm. Ta cứ bị dằn xé mãi. Sống vị tha rồi, ta cứ phải đấu tranh với chính mình. Mỗi khi một chọn lựa nào đến là cứ phải chiến đấu với chính mình, để chọn lựa một cái gì đó mà đem lợi cho người khác hơn là cho mình."

Một Phật tử trẻ bỗng lên tiếng:

"Thưa thầy, có người nói sống vị tha sẽ thất bại, phải không ạ? Vì thấy rõ ràng người giành giật thì được, người không giành giật thì không được."

Thầy lắc đầu:

"Không phải đâu. Coi vậy chứ có những người chụp giựt ích kỷ mà thành công vì phước quá khứ còn. Giống như cướp vậy đó, đi ra cướp thành công, cướp được chứ không phải không, vì phước nó còn. Nhưng chỉ có cái ác quá thì phước hết nhanh. Ví dụ lấy dao chỉ vì cướp một cái vỏ hay cái điện thoại mà chặt đứt tay người ta thì phước nó hết nhanh quá, nên ít tháng sau bị bắt liền, tuyên án tử hình liền.

Nên người ích kỷ chụp giựt cũng thành công khi phước hãy còn. Nhưng về lâu về dài, chính người sống vị tha mới thành công lớn. Mà tấm gương ở đâu? Ở chùa Minh Đạo này.

Thầy quay người, đưa tay chỉ về phía bàn thờ:

"Minh Đạo Hòa Thượng, một đời chân tu, đạo hạnh nhường nhịn, không cầu danh, không cầu lợi. Nhưng cuối cùng được Giáo hội suy tôn lên ngôi vị rất cao. Rồi cũng bình an như không có gì hết, vì lòng ngài không danh không lợi."

"Nên giữa sự chọn lựa quyết liệt giữa ích kỷ và vị tha, có những người nghĩ rằng họ khôn, chọn con đường mưu tín, hơn thua. Họ nghĩ rằng như vậy họ thành công. Nhưng thực sự thành công đó là do phước quá khứ rớt lại, còn đau khổ, thất bại chờ ở phía sau."

"Còn người nào chọn cuộc sống vị tha thì vất vả lắm, dằn xé với chính mình, đấu tranh với chính mình lắm. Nhưng rồi sau thì quả phúc lớn lao. Và nếu đi mãi con đường này thì về đâu? Về lên cõi thánh."

Thầy ngồi xuống, giọng trầm xuống:

"Vậy giữa cuộc sống ích kỷ và cuộc sống vị tha, ta chọn con đường nào? Ta biết con đường vị tha rất vất vả, nhưng ta đã quyết định chọn cho đời sống, cho tâm hồn mình. Nhưng phải hiểu rằng vỗ tay đó chỉ là sự chọn lựa nhất thời, là cái vui nhất thời, cái bồng bột nhất thời, cái hùa theo nhất thời.

"Để thực hiện cuộc sống vị tha này, cả một đời đổ mồ hôi xót nước mắt không phải dễ. Cả một đời chiến đấu với chính mình, dằn xé với chính mình trong từng lúc, từng lúc. Không phải dễ."

Không khí trong chùa bỗng trở nên nặng nề hơn. Tiếng ve sầu ngoài sân bỗng im bặt. Thầy tiếp lời, giọng trầm xuống:

"Vậy ở đâu biến thành cuộc sống ích kỷ, ở đâu biến thành cuộc sống vị tha? Cái gốc nằm ở đâu?"

Một Phật tử nói khẽ:

"Tâm."

Thầy gật đầu:

"Đúng. Cái gốc là chấp ngã. Chấp có cái tôi. Cái chấp đó nó vô hình, không thấy rõ. Nhưng chính cái chấp ngã đó làm cho ta tham lam, sân si, ích kỷ, ganh tỵ, phiền não, khổ đau. Đủ thứ chuyện trên đời là do cái chấp ngã đó."

Thầy đưa ánh mắt nhìn sâu vào khoảng không:

"Và bây giờ ta phải chọn lựa nữa. Ta sẽ sống tiếp tục để nuôi dưỡng bản ngã đó, hay ta để sống tu mà để diệt trừ bản ngã đó từ từ? Chọn con đường nào?"

Một sự im lặng tuyệt đối bao trùm. Không ai trả lời. Thầy cũng im lặng một lúc, rồi tiếp:

"Không trả lời vì khó quá, phải không? Nghe cái bản ngã là gì? Mình không hình dung ra rõ. Rồi diệt ngã lại cái gì? Nghe ớn lạnh quá. Nhưng hôm nay ta phải dứt khoát đi tới chỗ này, phải trả lời cho được điều này.

"Chính cái chấp ngã vô hình, trừu tượng, khó thấy, tìm ẩn sâu trong tâm hồn ta đã tạo nên cái ích kỷ, tham lam, hơn thua, hận thù, ganh ghét, đố kỵ, đủ thứ phiền não. Và ta không muốn mình cứ lẫn quẩn trong luân hồi với những cái tâm tầm thường phiền não như vậy. Không muốn hết kiếp này đầu thai tới kiếp kia đầu thai với tham lam, thù hận, hơn thua, ích kỷ, ganh tỵ, nhỏ nhen vậy mãi.

"Khi ta trong lòng còn có tham lam, thù hận, hơn thua, ích kỷ, phỉ báng, kiêu mạn, khinh thường... sảy một cái rớt xuống đọa làm heo làm chó liền. Ta không muốn như vậy nữa. Ta muốn lìa xa những cõi ác đó. Tâm hồn phải sạch những điều đó đi, thì phải nhìn thấy cái gốc của nó chính là chấp ngã."

Thầy đứng dậy, giọng nghiêm trọng:

"Cái chấp ngã vô hình, tìm ẩn, trừu tượng, thẩm sâu trong tâm hồn mình, phải diệt nó đi, không còn con đường khác. Đây là mệnh lệnh của lương tâm. Đây là mệnh lệnh tối thượng của lương tâm.

"Hồi nãy giờ ta đã đưa ra một số điều để chọn lựa. Khi ta chọn một cái, sự thực đó chính là mệnh lệnh của lương tâm cả. Vì giữa lúc đang đói, có người rủ: 'Bây giờ tôi làm nghề đổ rác, anh đi phụ, tôi trả anh nhiêu đó.' Rồi một bên có người đầy rủi: 'Mày không cái đó ngon đi với tao buôn ma túy ngon hơn.' Mình chọn lựa quyết liệt cái gì? Phải vừa đi đổ rác mà vừa đi buôn ma túy được không? Không! Chọn cái ác, phải chọn cái thiện. Và chính đó là mệnh lệnh của lương tâm.

"Nhớ như vậy nha, mệnh lệnh của lương tâm. Mà cái người nào có lương tâm, họ vĩ đại, dứt khoát chọn cái điều vậy đó. Thậm chí như Trần Bình Trọng chọn cái chết. Còn mình là chọn cái nghèo, thà đi đổ rác mà không vi phạm pháp luật, không vi phạm đạo lý. Đó chính là mệnh lệnh của lương tâm.

"Mà chọn con đường khổ chừng nào mà giữ cho mình trong sạch thì lương tâm người đó càng vĩ đại chừng nấy. Như Trần Bình Trọng, tại sao ta tôn sùng ngài là anh hùng dân tộc? Bởi vì sự chọn lựa ngài vĩ đại quá. Một bên là tột cùng của danh vọng, một bên là chặt đầu liền. Nhưng ngài đã chọn, thà để chặt đầu, chọn cái tột cùng luôn dưới vựt thẳm luôn. Đó là mệnh lệnh của lương tâm, lương tâm ngài vĩ đại quá nên đời đời cho ta noi theo.

"Cũng vậy, giữa một bên là đi hút rác kiếm lây lất từng đồng, một bên là đi buôn ma túy. Ta chọn lựa thà nghèo đi hút rác chứ không chọn lựa vi phạm. Và đó là mệnh lệnh của lương tâm."

Thầy dừng lại một lúc, rồi nói tiếp:

"Trong cuộc sống này cũng vậy, nhiều lúc ta phải chọn lựa một cái, vì đó là mệnh lệnh của lương tâm. Nên ở đây, cái người có lương tâm vĩ đại mới có sự chọn lựa dứt khoát, rạch ròi, chân chính.

"Bây giờ thầy hỏi đến cái giữa ngã và vô ngã, giữa chấp ngã và vô ngã, ta chọn cái nào? Đây là nó tới chỗ cấp cao của đạo lý, của sự tu hành. Nãy giờ ta nói những điều của cuộc sống rất là ý vị và ta đã có sự chọn lựa dứt khoát rồi. Giữa cuộc sống ích kỷ và vị tha ta chọn lựa được rồi. Đó cũng đều là mệnh lệnh của lương tâm.

"Nhưng bây giờ bắt đầu nói tới giữa chấp ngã và vô ngã ta chọn cái nào thì chỉ những người cực kỳ trí tuệ và lương tâm cực kỳ vĩ đại mới quyết chọn con đường vô ngã."

Thầy đưa ánh mắt nhìn quanh, ánh mắt như muốn tìm thấy sự quyết tâm trong tâm hồn mỗi người:

"Nên câu này tôi không ngạc nhiên khi thấy nhiều người không trả lời vì nó trừu tượng quá. Trừu tượng quá. Nên bây giờ tôi rào đón rồi, giờ tôi hỏi lại một lần nữa mà câu trả lời này tôi mong rằng mọi người trả lời dứt khoát, quyết tâm với tất cả tâm hồn của mình, với tất cả quyết tâm của mình cho vô lượng kiếp luôn."

"Hai con đường. Một con đường là tiếp tục đi trên con đường chấp ngã, một con đường là đi trên con đường vô ngã. Ta chọn cái nào?"

Một tràng vỗ tay vang lên, lần này mạnh mẽ và quyết liệt hơn bao giờ hết, vang vọng trong không gian nhỏ bé của chùa Minh Đạo, rồi lan ra ngoài, hòa vào tiếng gió thổi qua những tán lá đa già...

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện này là lời giảng của Thầy Thích Chân Quang về nghệ thuật chọn lựa trong cuộc sống. Thầy nhấn mạnh rằng có những lúc ta phải dứt khoát chọn một đường duy nhất, không được do dự hay nửa chừng. Đó có thể là chọn giữa yêu thương và ghét bỏ, giữa ích kỷ và vị tha, giữa chấp ngã và vô ngã. Mỗi sự chọn lựa đúng đắn đó chính là mệnh lệnh của lương tâm, là bước đi đầu tiên trên con đường tu tập và giác ngộ. Chỉ khi ta dứt khoát từ bỏ những con đường sai trái, ta mới có thể tiến tới sự giải thoát thực sự.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang