Cái bóng của chính mình

Buổi chiều hôm ấy, tôi ngồi trong phòng khách của một gia đình Phật tử tại Sài Gòn. Ngoài trời, cơn mưa rào vừa tạnh, không khí còn phảng phất hơi nước, mát rượi. Trước mặt tôi là một người đàn ông trạc bốn mươi, ăn mặc chỉnh tề, nhưng ánh mắt có gì đó lấm lét, không yên. Anh ta ngồi xuống, chắp tay chào, rồi mở lời:

"Bạch thầy, con đã tu hành nhiều năm. Con tin chắc rằng con đã đạt được tri kiến Phật."

Tôi nhìn anh, không vội đáp. Anh nói tiếp, giọng đầy tự hào:

"Con thấy thân này là không, tâm này là không, con đã thấy được cái không sâu thẳm bên trong. Con nghĩ con đã gần đạt đạo."

Tôi khẽ thở dài. Bao nhiêu năm nay, tôi đã gặp không ít người như thế. Họ tự cho mình là đã chứng ngộ, tự cho mình là 'có' cái gì đó cao siêu, nhưng chính cái 'có' đó lại là gốc rễ của mọi khổ đau. Tôi nhớ lại lời Phật dạy về vô ngã, về cái ngã không có thật, mà con người cứ mãi chấp vào. Ngài nói đi nói lại, vì sợ chúng sinh không tin, không đủ sức để thấy ra. Nhưng người trước mặt tôi lại tin rằng mình đã thấy, đã chứng. Sự tự tin đó, cái 'có' đó, chính là cái bẫy.

Tôi hỏi anh: "Anh thấy mình là không, vậy cái 'tôi thấy' đó còn không?" Anh ngẩn người, không trả lời được. Tôi nói tiếp: "Anh còn cái 'tôi thấy', cái 'tôi chứng', cái 'tôi đạt', thì cái không đó chưa phải là không thật sự. Nó vẫn còn nhiều lớp lắm." Anh ta cúi đầu, nhưng tôi biết trong lòng anh vẫn chưa phục. Anh vẫn nghĩ mình là người đặc biệt, là người đã 'có' được điều gì đó. Và chính cái 'có' đó, theo đúng luật nhân quả, sẽ đem đến cho anh một kết quả ngược lại: sự sụp đổ.

Quả đúng như vậy. Khoảng ba năm sau, tôi nghe tin về anh ta. Anh ta đã rời bỏ gia đình, rời bỏ công việc, đi theo một giáo phái lạ. Ở đó, anh ta được tôn sùng như một vị thánh, được ca ngợi là hóa thân của Phật. Anh ta tin vào những lời hứa hẹn hão huyền, về những cõi trời, về sự giải thoát. Anh ta đem hết tài sản, hết thời gian, hết cả cuộc đời để phụng sự cho giáo phái đó. Nhưng cuối cùng, khi giáo phái bị vạch trần là lừa đảo, anh ta mất tất cả. Không chỉ tiền bạc, mà còn mất cả nhân cách, mất cả sự tôn trọng của mọi người. Anh ta trở thành một kẻ sống vật vờ, không nơi nương tựa, không chốn dung thân. Cái 'có' mà anh ta tự hào ngày nào, giờ đây đã biến thành con số không to tướng.

Ngược lại, tôi nhớ đến một vị sư già ở quê tôi. Cụ sống âm thầm, không ai biết đến. Cụ không bao giờ tự nhận mình là gì cả, không bao giờ khoe khoang về sự tu tập của mình. Cụ chỉ lặng lẽ giúp đỡ mọi người, sống một đời thanh bạch, xem mình như là không có gì. Vậy mà, những người đến gặp cụ, ai cũng cảm nhận được sự an lạc, sự từ bi tỏa ra từ cụ. Họ kính trọng cụ, xem cụ như một vị thánh. Cụ không cần tìm kiếm sự công nhận, nhưng sự công nhận tự tìm đến. Cụ thấy mình là không, nên người khác thấy cụ là có, là đáng kính, là giác ngộ.

Câu chuyện về người đàn ông kia và vị sư già khiến tôi nhớ mãi. Nó cho tôi thấy rõ một quy luật vi diệu của nhân quả: người nào tự thấy mình là 'có', là cao siêu, là đặc biệt, thì sẽ nhận lấy sự 'không' — không có gì cả, thậm chí là sụp đổ. Còn người nào tự thấy mình là 'không', là vô ngã, là chẳng có gì, thì sẽ đạt được cái 'có' vĩ đại nhất — tri kiến Phật, sự giác ngộ tuyệt đối.

Đức Phật đã dạy về vô ngã, về cái ngã không có thật, nhưng con người vẫn cứ bám víu vào cái 'ta' ảo tưởng. Chính cái bám víu đó sinh ra tham lam, sân hận, si mê. Chỉ khi nào chúng ta thực sự buông bỏ được cái 'ta', thấy mình không có thật, thì lúc đó chúng ta mới có thể đạt được sự an lạc, giải thoát thật sự. Nhưng con đường đó không dễ, vì ngay cả ý nghĩ 'tôi thấy mình là không' cũng vẫn còn là một cái 'tôi'. Phải buông bỏ đến tận cùng, không còn một chút bám víu nào, thì mới mong thấy được chân lý.

Người đàn ông kia, vì tự thấy mình là 'có', đã đánh mất tất cả. Vị sư già, vì thấy mình là 'không', đã đạt được sự kính trọng và an lạc. Sự khác biệt nằm ở cái nhìn về chính mình. Và đó là bài học lớn nhất mà tôi muốn gửi đến tất cả mọi người.

Ý nghĩa câu chuyện

Bài học về nhân quả của cái 'có' và 'không' nơi chính bản thân: người nào tự thấy mình là 'có', là cao siêu, sẽ nhận lấy sự 'không' — sụp đổ, mất tất cả. Người nào tự thấy mình là 'không', là vô ngã, sẽ đạt được cái 'có' vĩ đại — tri kiến Phật, sự giác ngộ. Hãy buông bỏ cái ngã ảo tưởng, sống khiêm hạ, để đạt được sự an lạc và giải thoát thật sự.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang