Bẫy Ngọt Của Sự Tự Tin Thái Quá

Không khí trong giảng đường trầm mặc, ánh nắng chiều xiên qua ô cửa sổ, phủ lên những hàng ghế gỗ một lớp bụi vàng mỏng. Tiếng chuông chùa ngân vang từ xa vọng lại, nhưng trong tâm trí của nhiều người ngồi đó, tiếng ồn ào của sự kiêu hãnh vẫn còn vang vọng dữ dội hơn cả tiếng chuông ấy.

Thầy giảng sư đứng trên bục cao, giọng nói trầm ấm nhưng đầy sức nặng, như muốn lay tỉnh những giấc mơ ảo tưởng đang bao trùm lấy giới tu hành. Thầy kể về một thực tế đau lòng: giữa chúng ta và các vị Bồ Tát là một khoảng cách mênh mông, nhưng điều đáng sợ nhất không phải là khoảng cách ấy, mà là cái bóng tối nằm sâu trong chính bản thân mỗi người – đó là sự "tự tin thái quá".

"Các vị A La Hán, những bậc đã đắc đạo, thậm chí có thể dời non lấp biển, bay lên trời, lặn xuống đất. Nhưng Đức Phật vẫn chỉ ra rằng họ còn tồn tại năm kiết sử cuối cùng, trong đó có kiêu mạn. Tại sao? Vì họ chưa thấy hết được bản ngã."

Hình ảnh một vị thiền sư ngông nghênh leo lên vai tường vật, hoặc bưng tượng Phật chẻ ra đốt để sưởi ấm mùa đông hiện lên trong tâm trí người nghe. Đó là biểu hiện của sự tự tại, hay là dấu hiệu của sự kiêu mạn tiềm tàn? Thầy giải thích rằng, khi một người đạt được một tầng chứng ngộ nào đó, dù chưa phải là A La Hán, họ bắt đầu cảm thấy mình "đã đủ rồi". Cái cảm giác này giống như một con ếch ngồi đáy giếng, nhìn bầu trời bằng cái nắp vung, nhưng lại tin chắc rằng mình đã thấu hiểu toàn bộ vũ trụ.

Thầy đưa ra một ví dụ cụ thể, sống động đến mức khiến người nghe rùng mình. Hãy nhớ lại thời đi học, bài toán khó nhất cũng hiếm khi ai được điểm 10 tròn trịa. Phần lớn chúng ta chỉ hiểu được 5%, 10% hay 20% vấn đề. Nhưng lạ thay, chỉ cần hiểu được 30% lời Phật dạy, nhiều người đã vội la làng, tự xưng là thông minh kiệt xuất, là Bồ Tát tái lai. Họ dùng cái hiểu biết hạn hẹp ấy để đánh giá Đức Phật, để giải thích kinh điển theo ý mình.

"Khi bạn nghĩ rằng mình đã hiểu hết, đó là lúc bạn bắt đầu hạ thấp giá trị của đạo Phật. Bạn biến chân lý tuyệt đối thành những lời giải thích tầm thường, thiếu sót. Và chính những bậc tông sư với cái bệnh 'tự tin thái quá' này đã kéo đạo Phật đi vào thời kỳ mạt pháp, suy thoái dần cho đến khi mất hẳn."

Câu chuyện chuyển sang một tình huống đời thường, nơi cái bẫy tà kiến giăng sẵn chờ đợi những người mới phát tâm. Một buổi sáng, sau khi nghe giảng về luật nhân quả, về sự hy sinh phụng sự để gặt hái hạnh phúc, một cư sĩ trẻ bước ra cổng chùa với trái tim tràn đầy nhiệt huyết. Anh ta vừa định bụng sẽ dấn thân làm thiện nguyện, chấp nhận thiệt thòi để đem yêu thương cho mọi người.

Bỗng nhiên, một người quen khều tai anh, thì thầm nhỏ nhẹ:

"Này, có ông thầy kia hay lắm. Chồng tôi bị ung thư giai đoạn cuối, bác sĩ bó tay. Tôi tìm đến ông ấy, ông ấy chỉ kỳ kỳ, bốc bốc, rồi cho uống mấy cục đất gì đó. Về nhà, chồng tôi khỏi bệnh liền! Hay bà bạn tôi nợ nần chồng chất, thất cơ lỡ vận, gặp ông ấy, ông ấy dò móng tay, cho uống vài viên thuốc bí truyền. Tiền bạc tự nhiên chảy vào như nước. Dễ dàng, tốn ít công sức, kết quả lớn lao. Sao phải khổ sở đi làm phước cực nhọc vậy?"

Những lời lẽ ấy như một liều thuốc mê, đánh trúng vào tâm lý ham muốn thành công nhanh chóng của con người. Nhiệt huyết ban nãy tan biến như sương mù dưới nắng. Thay vì tin vào nhân quả, vào sự nỗ lực bền bỉ, anh ta bắt đầu nghi ngờ lời giảng của thầy, và tò mò hỏi địa chỉ của "ông thầy phép thuật" kia. Đây chính là cách tà kiến tồn tại song hành với chánh pháp, len lỏi vào từng ngóc ngách tâm hồn, phá hủy niềm tin vào quy luật nhân quả.

Thầy giảng sư quay trở lại với vấn đề cốt lõi: Bản ngã và Văn phòng đại diện. Thầy ví von bộ não của chúng ta có một "trung tâm suy nghĩ", giống như văn phòng đại diện của một vị Hòa thượng trụ trì. Khi tu tập, nếu vô tình làm sụp đổ cái trung tâm suy nghĩ này, ta tưởng chừng như đã diệt trừ được bản ngã. Ta cảm thấy rỗng rang, thanh tịnh, không còn vọng tưởng. Nhưng thực tế, bản ngã thật sự – vị "Hòa thượng" kia – vẫn còn đó, chỉ là nó không còn ở trong văn phòng cũ nữa. Nó chuyển sang liên lạc qua điện thoại, email, hay "đám mây" (cloud) bí mật. Nó vẫn chi phối, vẫn điều khiển, nhưng tinh vi hơn, khó nhận biết hơn.

Nhiều thiền sư sau khi trải nghiệm trạng thái "tan vỡ trung tâm suy nghĩ" này, đã lầm tưởng mình đã chứng đạo, đã vô ngã hoàn toàn. Họ bắt đầu diễn tả cảnh giới chứng ngộ của mình bằng những ngôn từ hoa mỹ, siêu thoát: "Giống như người gỗ xem bức vẽ chim hoa", "Như cô gái đá đứng múa". Nghe rất đã tai, rất huyền ảo. Nhưng khi đệ tử hỏi: "Làm thế nào để em leo lên được chỗ đó?", các ngài lại im lặng hoặc trả lời chung chung. Các ngài khoe cảnh giới chứ không mở ra phương pháp thực hành từ dưới đất lên trên cao. Đệ tử đứng dưới đất, ngước nhìn lên chỉ thấy mây trôi, chẳng thấy nóc nhà đâu cả.

Ý nghĩa câu chuyện

Bài học đạo lý mà TT. Thích Chân Quang muốn truyền tải qua câu chuyện này là sự cảnh báo nghiêm khắc về căn bệnh "tự tin thái quá" – một dạng kiêu mạn tiềm ẩn nguy hiểm nhất đối với người tu hành. Dù ở bất kỳ trình độ nào, từ phàm phu đến bậc thánh, nếu không giữ vững mục tiêu "vô ngã" và luôn khiêm tốn "thường tùy Phật học", chúng ta dễ dàng rơi vào bẫy ảo tưởng, hiểu sai lời Phật dạy, và vô tình góp phần làm suy thoái chánh pháp. Sự tôn kính Phật và lòng yêu thương chúng sinh tỷ lệ thuận với mức độ thấu hiểu chân lý; nếu hiểu không tới nơi, lòng tôn kính sẽ cạn khô, và tà kiến sẽ dễ dàng xâm nhập.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang