Bản Năng Khốc Liệt Và Định Nghĩa Về Bậc Thánh

Trong một phòng giam chật hẹp, ẩm thấp, mùi mồ hôi trộn lẫn với mùi phân và sự tuyệt vọng đặc quánh trong không khí. Ánh sáng duy nhất lọt qua ô cửa sổ nhỏ xíu trên cao chiếu xuống những khuôn mặt hốc hác, đôi mắt trũng sâu vì thiếu ngủ và thiếu ăn. Ở góc phòng, một người đàn ông gầy guộc đang run rẩy, bàn tay xương xẩu nắm chặt lấy vạt áo cũ kỹ. Trước mặt anh ta là một mẩu bánh mì khô cứng, nhỏ bằng hai ngón tay cái – phần khẩu phần ít ỏi mà cai ngục vừa ném vào.

Không gian bỗng chốc trở nên căng thẳng như dây đàn sắp đứt. Tiếng thở gấp gáp vang lên từ mọi phía. Một bóng đen lao tới, đẩy ngã người đàn ông kia xuống nền đất lạnh. "Đưa đây!" – tiếng gầm gừ phát ra từ cổ họng khàn đục, không còn là giọng nói của con người văn minh, mà là tiếng kêu của sinh vật bị dồn vào đường cùng. Người đàn ông bị đẩy ngã cố gắng giữ lại mẩu bánh, nhưng lực lượng chênh lệch quá lớn. Trong khoảnh khắc ấy, lý trí, đạo đức, danh dự hay luật pháp đều tan biến. Chỉ còn lại bản năng sinh tồn nguyên thủy, hung hãn và tàn bạo. Anh ta sẵn sàng làm tất cả, thậm chí giết nhau, chỉ để thỏa mãn cơn đói đang gào thét trong dạ dày.

Câu chuyện này, dù chỉ là một lát cắt nhỏ trong vô vàn bi kịch của kiếp nhân sinh, đã phơi bày một sự thật trần trụi mà Thầy Thích Chân Quang nhấn mạnh: Bản năng là những khuynh hướng tự nhiên có sẵn trong tâm hồn, giống như một chương trình được lập trình sẵn. Khi đói, ta muốn ăn; khi có nhu cầu tình ái, ta tìm kiếm đối tượng. Những điều này bình thường, nhưng khi bị đẩy vào hoàn cảnh cực đoan hoặc bị kìm nén quá mức, chúng trở thành những thế lực khủng khiếp, bất chấp mọi rào cản đạo đức và pháp luật.

Tương tự, hãy nhớ lại câu chuyện về một cô bé ở Pháp cách đây khoảng ba mươi năm. Cô bé ngồi trước màn hình tivi, mắt mở to, dõi theo những pha hành động phi thân, bay lượn đầy ngoạn mục trong bộ phim Hồng Kông. Trong đầu óc non nớt của em, những hình ảnh ấy không phải là diễn xuất, mà là khả năng thực tế của con người. Em tin rằng mình cũng có thể làm được điều đó.

Bước ra ban công tầng hai, gió chiều thổi nhẹ làm tóc em bay bay. Em nhìn xuống sân nhà, nơi có những bụi hoa hồng rực rỡ. Không chút do dự, không một giây suy nghĩ về độ cao hay hậu quả, em nhún chân và nhảy xuống. Cái chết tức tưởi của em không phải vì em ngu dốt, mà vì bản năng sợ hãi độ cao – vốn là cơ chế bảo vệ sự sống tự nhiên – đã bị phá vỡ bởi thông tin sai lệch từ phim ảnh. Bản năng ham sống sợ chết, nếu bị bẻ gãy, sẽ dẫn đến những thảm họa khôn lường.

Nhưng bản năng không chỉ dừng lại ở việc ăn uống hay sinh tồn. Nó còn chi phối sâu sắc trong các mối quan hệ xã hội và gia đình. Hãy nhìn vào một bữa cơm gia đình. Người mẹ luôn dành phần ngon nhất cho con, nhường nhịn chồng, hy sinh thầm lặng. Đó không hẳn là đạo đức cao siêu, mà là bản năng mẫu tử được thiên nhiên cài đặt. Ngược lại, người cha thường ít biểu lộ tình cảm trực tiếp hơn, đôi khi hời hợt. Nếu người cha cũng thương con mù quáng như người mẹ, đứa trẻ sẽ hư hỏng vì thiếu đi sự tỉnh táo và kỷ luật. Thiên nhiên đã tính toán kỹ lưỡng: mẹ yêu thương để nuôi dưỡng, cha nghiêm khắc để dạy dỗ. Nhưng con người, với sự "điêu ngoa" của mình, thường xuyên bóp méo quy luật này. Người mẹ thương con quá mức thành ra bao che, còn người cha lợi dụng sự "ít thương" để chạy theo những thú vui bên ngoài, bỏ mặc trách nhiệm.

Vậy, giữa ma trận của những bản năng phức tạp ấy, đâu là đích đến của tu tập? Đâu là định nghĩa đúng đắn về một bậc Thánh?

Thầy giảng giải rằng, bậc Thánh không phải là người làm nhiều việc thiện bề ngoài hay có thần thông kỳ lạ. Bậc Thánh là người đã diệt trừ được bản năng. Cụ thể, để chứng quả Tu Đà Hoàn (bậc Thánh đầu tiên), một người phải vượt qua ba kiết sử – tức là ba loại bản năng gốc rễ:

1. Thân kiến (Ích kỷ): Vượt qua cái tôi nhỏ bé, không còn lo lắng cho riêng mình trước tiên.

2. Nghi (Do dự): Có trí tuệ soi sáng, biết rõ đúng sai trong từng đường tơ kẻ tóc, không còn dao động trước dư luận hay lời rỉ tai.

3. Giới cấm thủ (Cố chấp): Không bị ràng buộc cứng nhắc vào các nguyên tắc, lề thói. Hiểu rằng quy tắc chỉ là phương tiện, cần thì dùng, không cần thì buông, tự tại tung bay trong tầm nhìn rộng lớn.

Hãy tưởng tượng một vị Tu Đà Hoàn đứng trước một quyết định khó khăn: Cúng dường tiền bạc cho chùa. Người phàm phu sẽ thấy đây là việc tốt, ai cũng khen. Nhưng vị Thánh, với trí tuệ không còn "Nghi", sẽ nhìn thấu suốt. Nếu ngôi chùa đang sung túc, việc cúng dường đó làm hao tổn tài sản gia đình, khiến vợ con thiếu thốn, thì đó là SAI. Vị ấy không bị cuốn theo đám đông, không bị ám ảnh bởi hình thức lễ nghi, mà hành xử dựa trên sự thật rốt ráo. Sự vững vàng, tự tin và khả năng phân định đúng sai tinh vi ấy chính là dấu hiệu của người đã chiến thắng bản năng.

Ý nghĩa câu chuyện

Bản năng là những khuynh hướng tự nhiên mạnh mẽ, có thể thúc đẩy con người làm những điều tồi tệ nếu không được kiểm soát. Tu tập không phải là phủ nhận bản năng, mà là hiểu rõ và chuyển hóa chúng. Bậc Thánh được định nghĩa là người đã diệt trừ được ba kiết sử căn bản: ích kỷ (thân kiến), do dự (nghi) và cố chấp (giới cấm thủ). Khi vượt qua được những bản năng này, con người đạt được trí tuệ soi sáng, phân biệt đúng sai rõ ràng và sống tự tại, không bị ràng buộc bởi hình thức hay dư luận.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang