Ba trái cóc và hai loại cảm thọ

Buổi chiều hôm ấy, trong khu rừng thiền viện vắng lặng, tôi ngồi dưới gốc cây bồ đề, lắng nghe tiếng gió thổi qua kẽ lá. Một vị sư trẻ ngồi bên cạnh, ánh mắt đầy thắc mắc, chợt hỏi:

“Bạch Thầy, con nghe nói cảm thọ có hai loại: nội thọ và ngoại thọ. Nhưng con chưa hiểu rõ lắm. Xin Thầy giảng giải.”

Tôi mỉm cười, nhìn về phía xa xăm, rồi kể cho ông nghe một câu chuyện mà tôi đã từng trải qua hồi còn nhỏ, khi mới vào chùa tu tập.

Hồi đó, tôi còn là một chú tiểu ham ăn. Một hôm, tôi xin phép thầy đi chợ cùng các sư huynh. Trên đường về, tôi thấy một gánh hàng rong bày những trái cóc xanh mướt, chua chua ngọt ngọt trông thèm thuồng. Tôi liền mua ba trái, định bụng sẽ thưởng thức một mình cho đã. Nhưng tôi biết, nếu các sư huynh mà thấy, thì chắc chắn sẽ bị chia phần. Thế là tôi giấu kỹ: một trái cầm trên tay, còn hai trái thì giấu dưới đơn, nơi tôi nằm ngủ.

Chiều hôm đó, tôi ngồi trong lớp học kinh, lòng nôn nao không yên. Tôi chỉ chờ đến tối, khi mọi người đã ngủ say, sẽ lén thưởng thức hai trái còn lại. Đến giờ ăn cơm, tôi cầm trái cóc đầu tiên, cắn một miếng, vị chua thanh thanh lan tỏa nơi đầu lưỡi, rồi vị ngọt dịu dàng theo sau. Cảm giác ấy thật khoan khoái, dễ chịu. Đó là cảm thọ phát sinh từ việc tiếp xúc với thế giới bên ngoài, gọi là ngoại thọ.

Đêm xuống, tôi nằm trên chiếc giường gỗ ọp ẹp, nghe tiếng ngáy đều đều của các sư huynh. Tôi nhắm mắt, tưởng tượng đến hai trái cóc đang nằm dưới đơn, vị chua ngọt như đang tan trên đầu lưỡi. Chỉ nghĩ đến thôi, tôi đã thấy thèm thuồng, thấy vui sướng trong lòng. Cảm giác ấy không đến từ bên ngoài, mà do chính tâm tôi tưởng tượng ra, gọi là nội thọ.

Đợi đến khi mọi người đã ngủ say, tôi từ từ trở mình, thò tay xuống dưới đơn để tìm hai trái cóc. Nhưng tay tôi mò mãi, chỉ thấy trống trơn. Trái cóc đã biến mất! Tôi hốt hoảng, bật dậy, lục lọi khắp nơi. Trong bóng tối, tôi nhìn thấy một tờ giấy nhỏ đặt ở góc giường. Tôi đưa lên đọc, dưới ánh đèn dầu leo lét, dòng chữ nguệch ngoạc của sư huynh hiện ra: “Cám ơn chú em, hai trái cóc rất ngon!”

Một cơn tức giận bùng lên trong tôi. Tôi nghiến răng, hai bàn tay nắm chặt, tim đập thình thịch. Cảm giác bực bội, khó chịu ấy xuất phát từ sự việc bên ngoài, lại là một ngoại thọ khác. Nhưng rồi, tôi chợt nhận ra: chính cái cảm giác thèm thuồng, tưởng tượng về hai trái cóc lúc ban đầu, cũng đã làm tôi khổ sở. Tôi cứ mong ngóng, cứ nôn nao, không yên lòng. Đó chính là sự ràng buộc của cảm thọ.

Tôi kể xong câu chuyện, nhìn vị sư trẻ đang chăm chú lắng nghe, rồi chậm rãi nói:

“Con thấy đó, cảm thọ dù vui hay buồn, đều là sự ràng buộc. Khi tâm ta dao động, bất an, dù là vui hay buồn, thì đó cũng là khổ. Đức Phật dạy rằng cảm thọ luôn luôn là khổ, vì nó làm tâm ta chao động, không được an lạc.”

Vị sư trẻ gật gù, ánh mắt như đã sáng ra. Tôi tiếp lời:

“Cảm thọ không khổ không vui, cảm giác trơ, cũng là một loại cảm thọ. Nó khác hẳn với trạng thái không có cảm thọ, như trong diệt thọ tưởng định. Đức Phật phân biệt rất rõ ràng, không hề sơ hở. Ngài dạy rằng, ngay cả khi ta không nhận thấy cảm giác vui hay buồn, thì vẫn có một cảm giác trung tính, lặng lẽ. Đó là cảm thọ không, chứ không phải là không cảm thọ.”

Vị sư trẻ im lặng hồi lâu, rồi hỏi tiếp:

“Bạch Thầy, vậy làm sao để con thoát khỏi sự ràng buộc của cảm thọ?”

Tôi mỉm cười, đôi mắt hiền từ nhìn ông:

“Con hãy quán sát cảm thọ một cách khách quan, không thêm không bớt. Khi vui, con biết là vui. Khi buồn, con biết là buồn. Con đừng bám víu vào chúng, đừng để chúng dẫn dắt. Hãy nhìn chúng như nhìn mây bay trên trời, đến rồi đi, không để lại dấu vết. Đó là cách quán thọ trên thọ, giúp con dần dần thoát khỏi sự ràng buộc của cảm giác.”

Vị sư trẻ chắp tay, đảnh lễ tôi rồi lui ra. Tôi nhìn theo bóng ông khuất dần sau hàng cây, lòng cảm thấy an nhiên. Tôi nhớ lại lời Đức Phật dạy về cảm thọ, về sự tinh tế của giáo pháp, và thầm cảm phục trí tuệ vĩ đại của Ngài, đã nhìn thấu suốt bản chất của mọi cảm giác từ hơn hai ngàn năm trước.

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện về ba trái cóc và hai loại cảm thọ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về bản chất của cảm giác: dù là nội thọ hay ngoại thọ, dù là vui hay buồn, tất cả đều là sự ràng buộc, làm tâm dao động, bất an, và đó chính là khổ. Đức Phật dạy chúng ta quán sát cảm thọ một cách khách quan, không thêm không bớt, để từ đó dần dần thoát khỏi sự chi phối của chúng, đạt đến sự an lạc thật sự.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang