Bà mẹ Matica và 60 vị tỳ kheo dưới chân núi

Mặt trời vừa lặn sau rặng núi, ánh đỏ vương trên những rặng cây ăn trái của làng Matica. Tiếng suối chảy róc rách vọng lại từ đầu làng, hòa với mùi rơm rạ nhẹ bảng lảng trong gió chiều. Bà mẹ Matica bước chậm rãi trên con đường đất, vạt áo bà táp nhẹ theo từng bước chân già nua. Bà vốn là mẹ của vị hào trưởng giàu có nhất vùng, nhưng chẳng bao giờ ngồi mợi trong nhà lớn. Bà đi từng nhà, nhìn đứa trẻ lấm lem bùn, nhìn người già gầy gò, lòng bà xót như chính ruột thịt mình. Ai khó khăn, bà mở kho xuất gạo; ai lầm lỗi, bà khuyên dạy như con cháu. Cả làng thuở ấy êm ấm, phì nhiêu, người dân hiền lành đến lạ. Và vì thế, bất cứ ai gặp bà cũng cúi đầu: “Mẹ Matica ơi, mẹ đi đấy ạ?” – tiếng gọi “mẹ” vang lên như một thứ tình thương không phân biệt họ hàng.

Chuyện bắt đầu từ một buổi sáng cách đó vài tháng. Sáu mươi vị tỳ kheo đầu trần, mang bát, lặng lẽ bước vào làng sau những ngày lang thang khất thực không nơi nương tựa. Thấy khung cảnh thanh bình, các ngài dừng chân. Bà Matica đưa mắt nhìn những bộ y vàng rách rưới, lòng trào lên xót xa. Bà đã sống đời hiền đức, cưu mang bao người, nhưng chưa từng gặp một vị sa môn nào. Thế mà chỉ trong một buổi, bà quyết định cúng dường đất, gạo, gạch, dựng lên một tịnh xá khang trang dưới chân núi. Bà xưng “mẹ”, gọi các ngài là “con” – thuần hậu, vô tình, chẳng hề biết luật tỳ kheo ra sao. Các vị cũng hiền, chẳng ai cãi, chỉ nhận lời ở lại. Ba tháng an cư, bà xin thọ Tam quy Ngũ giới, chính thức thành Phật tử. Bà nghĩ: “Mình già rồi, làm được chút gì cho chư Tăng là phước phần.”

Nhưng khi tịnh xá vắng bóng người qua lại, bà bắt đầu thấy lạ. Một hôm bà mang bơ, mật mía đến thăm, bước vào sân thấy vắng tanh, gió thổi qua kẽ cửa kẽo kẹt. Bà bụng bảo dạ: “Chẳng lẽ mấy đứa con tu này ở với nhau mà cãi nhau, chẳng thèm nhìn mặt?” Bà đứng ngẩn ngơ giữa sân, bàn tay bấu chặt vào vạt áo, tim đập thình thịch vì lo các con mình bất hòa. Bà thấy một vị tỳ kheo từ xa đi kinh hành lại, bèn lên tiếng:

“Con ơi, mẹ muốn gặp các con. Sao vắng teo thế này, có phải các con giận nhau không?”

Vị tỳ kheo lắc đầu, ánh mắt tĩnh lặng:

“Thưa mẹ, nếu mẹ muốn gặp, xin gõ mõ. Chúng con quy định không gặp nhau bậy bạ, mỗi người ở một góc tu tập.”

Bà nghi ngờ, bèn cầm dùi gõ mõ mấy tiếng. Lật đật, sáu mươi vị xả thiền chạy ra, mỗi người từ một hướng, chẳng ai đi chung với ai. Bà nhìn, lòng càng thắt lại, nghĩ bụng: “Chắc chắn là chúng nó gây lộn với nhau rồi.” Bà hỏi:

“Ủa, các vị cãi giận nhau nên không chịu ở chung chăng?”

Các vị đáp:

“Không, vì chúng tôi muốn thúc liễm tu hành, không mất thời gian nói chuyện nên mỗi người ở riêng.”

Bà hỏi tiếp:

“Tu hành là tu cái gì?”

Vị tỳ kheo giải thích:

“Chúng tôi tu quán thân, ngồi kiết già. Phật dạy quán sát thân này từng phần, rồi sẽ già nua, chết đi, thú ăn hoặc mục rã. Có hơi thở ra vào, biết rõ từng chút.”

Bà thưa:

“Phép tu đó có cấm người cư sĩ như mẹ không?”

Vị ấy nói:

“Ai tu cũng tốt hết.”

Bà cúi đầu:

“Xin hãy dạy mẹ.”

Các ngài dạy, bà nắm được pháp môn, quay về nhà ngồi thiền. Chẳng ngờ, bà đắc đạo trước cả sáu mươi thầy – chứng A Na Hàm, có thần thông, mở được thiên nhãn.

Bà dùng thiên nhãn nhìn lại sáu mươi vị, thấy chưa ông nào đắc đạo, còn vô minh tham sân si. Bà quét nhìn nhân quả: duyên tu có, nhà cửa thoải mái, sống hòa hợp. Đến đoạn dinh dưỡng, bà khựng lại – thức ăn khất thực mỗi sáng thiếu chất, khiến các ngài không đủ sức nhiếp tâm. Bà bèn gọi con cháu:

“Từ nay, khi chư Tăng khất thực về, ta bổ sung món bổ chính xác theo ý từng vị. Vị thích cà ri cho cà ri, thích giò chả cho giò chả, thích bún Huế cho bún Huế. Ai yếu thiếu thuốc, mang thuốc tới ngay.”

Con cháu làm y lời. Bà biết tâm từng người, bổ sung đúng ý thích. Không bao lâu, sáu mươi vị lần lượt chứng A La Hán. Mùa an cư kết thúc, các ngài về trình Phật. Phật cố hỏi:

“Thức ăn có đầy đủ không? Nhà ở có thoải mái không?”

Các vị bạch:

“Bạch Thế Tôn, chúng con gặp bà mẹ Matica, bà lo tất cả. Vừa khởi nghĩ cần gì, bà đáp ứng liền. Lạnh cần mền, bà mang mền. Thèm chè đậu xanh nước cốt dừa, bà mang tới. Có người mệt không đi khất thực, bà cúng ngay. Cảm ho, bà cho thuốc. Nhờ vậy chúng con thành tựu.”

Phật mỉm cười. Một vị tỳ kheo đứng bên nghe vậy, lòng cuồn cuộn thích thú, nghĩ: “Có người tuyệt vời thế, mình muốn gì cho nấy, sướng quá!” Ông xin Phật về làng. Phật gật đầu. Tới nơi, bà cũng nhận ông ở lại. Ngày đầu, y cũ, bà mang y mới. Lối đi xấu, bà sửa ngay. Ông thích lẩu Thái, bà đem lẩu Thái; thích gỏi, bà đem gỏi. Nhưng tới ngày thứ tư, ông thắt tim lại, mồ hôi lạnh chạy dọc sống lưng:

“Chết cha, mình khởi niệm gì bà biết hết. Tâm mình đâu có đẹp, bà đọc được thì sao sống nổi!”

Ông cuốn y bát, chạy bán sống bán chết về Phật, lắp bắp:

“Bạch Thế Tôn, đời sống sung sướng nhưng con sợ bà biết hết tâm con. Con nghĩ gì bà biết đó, làm sao dám ở!”

Phật bảo:

“Ta biết. Nhưng ông phải trở lại. Đó là nơi tu tốt.”

Ông rầu rĩ ôm y bát lén lút quay lại. Bà vẫn biết, tiếp tục cúng dường. Phật dặn ông:

“Đừng sợ. Lo giữ tâm, nếu bà đọc được thì thấy từ bi trí tuệ. Giữ ba ngày thôi.”

Ông nơm nớp giữ tâm, ba ngày sau bật chứng A La Hán. Ông nhớ lại tiền kiếp: kiếp 99, bà là vợ ông, ngoại tình rồi giết ông. Ông khựn lại, lòng bàng hoàng. Lúc ấy bà gửi ý:

“Hãy quan sát thêm một kiếp nữa.”

Ông xem kiếp 100, bà cũng là vợ, nhưng cứu mạng ông. Ông dịu lại. Hai người trao đổi tâm, ông giải thích cảnh giới A La Hán cho bà bằng tâm. Sau đó ông nhập Niết bàn, bỏ thân. Bà về sau lên cõi trời, vài trăm ngàn năm sẽ chứng đạo.

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện cho thấy tâm con người lăn săn theo dục khó điều phục; khi được người khác thấu rõ tâm mà ta biết giữ tâm trong sạch, ta sẽ nhanh chóng tiến tu đắc đạo. Sự cúng dường đúng duyên, đủ dinh dưỡng và tình thương rộng lớn của bà Matica là phước duyên giúp chư Tăng thành tựu; còn vị tỳ kheo sợ bị biết tâm lại chính là nhờ nỗi sợ mà nhiếp tâm chứng quả. Ai điều phục được tâm sẽ được vô vàng an lạc.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang