Bà mẹ Matica và 60 vị A La Hán

Ngôi làng Matica nằm dưới chân núi, nơi có dòng suối trong vắt chảy qua những cánh đồng phì nhiêu bất tận. Những vườn cây ăn trái trĩu quả, những ngôi nhà tranh đơn sơ nhưng ấm cúng. Không khí trong lành, tiếng chim hót líu lo, và cuộc sống của người dân nơi đây thật thanh bình, hiền hòa.

Vị hào trưởng Matica là một người giàu có nhưng luôn biết lo cho dân. Nhưng người được cả làng kính trọng hơn cả lại là mẹ của ông – một bà lão tuổi cao, đức độ, thương người như con cháu. Ai gặp bà cũng gọi bằng “mẹ”, bởi bà luôn dang rộng vòng tay, sẵn lòng giúp đỡ bất kỳ ai gặp khó khăn. Bà thường bảo con trai mình xuất tiền, xuất gạo giúp đỡ người nghèo, và luôn khuyên dạy những ai lầm lỗi. Bà là biểu tượng của tình thương và đạo đức giữa làng quê yên ả ấy.

Một ngày nọ, 60 vị tỳ kheo đi lang thang, tìm đến ngôi làng hạnh phúc này. Họ đi khất thực, và bà mẹ Matica đã gặp họ. Bà hỏi: “Các vị sa môn từ đâu đến? Tu theo ai? Và đi về đây có duyên sự gì?” Các vị trả lời: “Chúng tôi là đệ tử của Thế Tôn, Sa Môn Gotama, bậc thầy của trời người, Đấng Chánh Giác. Chúng tôi tu tập theo pháp môn của ngài để tìm sự giải thoát, sống bằng hạnh khất thực. Hôm nay, duyên lành đưa chúng tôi đến làng quê này, thấy đất nước xinh tươi, con người thuần hậu, nên chúng tôi đến khất thực và mong muốn được lưu lại tu tập.”

Bà mẹ Matica nghe vậy, mắt sáng lên, bà nói ngay: “Thôi được, các con hãy ở lại đây. Mẹ sẽ xây dựng tịnh xá cho các con tu hành.” Các vị tỳ kheo im lặng, không cãi lại, chỉ mỉm cười. Bà liền cúng dường vật thực, rồi cho người xây dựng một tịnh xá đủ cho 60 vị ở. Sau ba tháng an cư, bà xin thọ tam quy ngũ giới, trở thành một Phật tử thuần thành.

60 vị tỳ kheo là những người chân tu, đạo đức. Họ biết cơ duyên đã đến, phải dồn sức tu tập. Họ lập ra một thanh quy sáu điểm: thứ nhất, ý thức rằng các ác đạo đang chờ đón nếu không tu tốt; thứ hai, nhớ ơn Phật đã dạy con đường giải thoát; thứ ba, mỗi người ở riêng một nơi, không ai được gặp ai để nói chuyện; thứ tư, chỉ gặp nhau vào buổi chiều để hầu hạ các vị trưởng lão; thứ năm, gặp nhau vào buổi sáng để đi khất thực; thứ sáu, nếu ai có bệnh thì gõ kẽn để mọi người đến giúp. Thanh quy đơn giản nhưng nghiêm túc, cắt đứt mọi niềm vui giải trí duy nhất là nói chuyện với nhau.

Một hôm, bà mẹ Matica mang bơ, mật mía đến tịnh xá. Bà ngạc nhiên khi thấy tịnh xá vắng tanh, không một bóng người. Bà nghĩ: “Chắc các vị cãi nhau nên không ở chung?” Một vị tỳ kheo đi kinh hành gần đó hỏi bà muốn gì. Bà nói: “Mẹ muốn gặp các con.” Vị tỳ kheo bảo: “Hãy gõ kẽn, các vị sẽ tập trung ra.” Bà gõ kẽn, và 60 vị từ các góc khác nhau chạy ra, mỗi người một hướng, không ai đi chung với ai. Bà hỏi: “Ủa, các vị cãi giận nhau nên không chịu ở chung với nhau chăng?” Các vị đáp: “Không, chúng tôi muốn mỗi người thúc liễm tu hành, không mất thời gian nói chuyện, nên mỗi người ở riêng.” Bà hỏi tiếp: “Tu hành là tu cái gì?” Các vị nói: “Chúng tôi tu quán thân, ngồi kiết già, quan sát thân này từng phần, rồi sẽ già, chết, mục rã, tan thành bột bay theo gió. Và trong thân này có hơi thở ra vào.” Bà hỏi: “Phép tu này có ngăn cấm người cư sĩ như bà không?” Các vị đáp: “Không, ai tu cũng tốt.” Bà liền xin học, và các vị dạy cho bà. Bà về nhà tu tập, và thật bất ngờ, bà chứng quả A Na Hàm (tam quả) trước cả các vị tỳ kheo, có thần thông, có thể quan sát tâm người khác từ xa.

Sau khi chứng quả, bà dùng thiên nhãn quan sát các vị tỳ kheo. Bà thấy chưa vị nào đắc đạo, vẫn còn vô minh, tham sân si tiềm ẩn. Bà tìm hiểu nguyên nhân, và phát hiện ra rằng thức ăn không đủ. Dinh dưỡng thiếu thốn khiến các vị không thể nhiếp tâm. Bà liền dặn con cháu bổ sung thức ăn đầy đủ, chính xác từng món mà mỗi vị thèm muốn. Bà biết tâm từng vị: vị thích cà ri, bà cho cà ri; vị thích chè đậu xanh nước cốt dừa, bà cho chè; vị thích bún Huế, bà cho bún Huế; vị thích phở, bà cho phở. Ai yếu, bà đưa thuốc. Nhờ đó, không bao lâu, 60 vị đều chứng quả A La Hán.

Sau mùa an cư, 60 vị về trình với Phật. Đức Phật hỏi: “Các ông tu tập ở đó, thức ăn có đầy đủ không? Nhà ở có thoải mái không? Có ai lo cho các ông không?” Các vị bạch: “Bạch Thế Tôn, chúng con gặp bà mẹ Matica. Bà lo cho chúng con tất cả mọi điều. Chúng con vừa khởi nghĩ cần gì, bà đáp ứng ngay. Hôm nào con thấy lạnh, bà cho mền đắp. Hôm nào có huynh đệ thèm chè đậu xanh, bà mang đến. Hôm nào con mệt không muốn đi khất thực, bà mang thức ăn tới. Hôm nào con bị cảm, bà cho thuốc. Nhờ bà, chúng con đã thành tựu sự giải thoát.”

Một vị tỳ kheo khác nghe chuyện, lòng cuồn cuộn thích thú. Ông nghĩ: “Có người nào tuyệt vời như vậy, mình muốn gì cho nấy, sướng quá!” Ông xin Phật cho về đó. Phật cho phép. Ông đến, bà mẹ Matica đón tiếp nồng hậu. Ban đầu, ông rất thích: bộ y cũ, bà cho y mới; lối đi không đẹp, bà cho sửa; ông thích lẩu Thái, bà cho lẩu Thái; thích gỏi, bà cho gỏi. Nhưng đến ngày thứ tư, ông bắt đầu sợ. Ông nghĩ: “Chết cha! Mình khởi cái gì bà cũng biết hết. Mình chưa đắc đạo, tâm còn đủ thứ chuyện, bà biết hết thì sao?” Ông cuốn gói chạy về với Phật. Ông nói: “Bạch Thế Tôn, đời sống sung sướng nhưng con quá sợ vì bà biết hết tâm con. Con nghĩ gì bà biết cái đó, làm sao con dám sống gần một người như vậy?” Đức Phật biết rõ nhân duyên, ngài khuyên: “Ông phải trở lại đó. Đó là nơi để ông tu hành tốt. Hãy lo giữ tâm mình. Nếu lỡ bà có đọc được, thì hãy để tâm mình đầy từ bi, trí tuệ, đạo lý. Ai kêu nghĩ tầm bậy?” Nghe lời Phật, ông đau khổ ôm y bát trở lại. Ông nơm nớp giữ tâm, không dám nghĩ bậy. Ba ngày sau, ông đắc đạo.

Khi đắc đạo, ông nhớ lại từng kiếp quá khứ. Đến kiếp thứ 99, ông thấy bà mẹ Matica là vợ ông kiếp đó, và bà đã ngoại tình, giết chết ông. Ông khựng lại, nghĩ: “Bà này cũng ác thiệt.” Nhưng bà, lúc đó cũng đang quan sát, liền gửi ý đến: “Hãy quan sát thêm một kiếp nữa.” Ông quan sát kiếp thứ 100, thấy bà cũng là vợ ông, nhưng lần này bà cứu mạng ông. Ông dịu lại, thấy hai người có nhân duyên sâu nặng. Sau đó, bà hỏi ông về quả vị A La Hán, và ông giải thích cho bà. Xong, ông nhập Niết Bàn.

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện dạy rằng tâm con người lăn săn khó dữ, theo các dục quay cuồng. Ai điều phục được tâm, sẽ đạt được vô vàng an lạc. Sự điều phục tâm không chỉ đến từ nỗ lực cá nhân, mà còn nhờ vào duyên lành, sự hỗ trợ của người khác, và lòng từ bi. Bà mẹ Matica, dù chỉ chứng tam quả, nhưng nhờ tâm từ bi và trí tuệ, đã giúp 60 vị tỳ kheo đắc đạo. Đồng thời, câu chuyện cũng nhắc nhở rằng đôi khi sự sợ hãi bị người khác biết tâm mình lại là động lực để ta giữ tâm thanh tịnh, từ đó đạt được giác ngộ.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang