Ba lần nhẹ nhàng

Khu rừng trúc bên dòng sông Hằng vẫn xanh một màu bình yên, nhưng bên trong tịnh xá ở Câu-thiền-na, không khí lại nóng như lửa đốt. Những âm thanh cãi vã, những lời buộc tội, những tiếng quát tháo vang lên không dứt. Các tỳ kheo sống trong ngôi chùa ấy đã không còn nhìn nhau bằng ánh mắt thiện cảm nữa. Họ nhìn nhau bằng ánh mắt thù hằn, bằng những lời nói sắc như dao, bằng những binh khí miệng lưỡi mà mỗi lời thốt ra đều làm tổn thương đối phương.

Chuyện bắt đầu từ những khác biệt nhỏ trong cách hiểu giới luật. Một vị cho rằng nên khất thực theo thứ tự, vị khác lại bảo nên đi theo nhóm. Người thì khen pháp môn này, kẻ lại chê pháp môn kia. Những bất đồng ban đầu chỉ là những đốm lửa nhỏ, nhưng vì không ai chịu nhường ai, không ai chịu lắng nghe ai, đốm lửa ấy lan rộng thành đám cháy thiêu rụi tình huynh đệ. Ngày qua ngày, họ ghim nhau từng lời nói, từng ánh mắt, từng cử chỉ. Có người còn nuôi ý nghĩ: "Nó mắng tôi, đánh tôi, nó hại tôi, cướp tôi." Hận thù chất chồng như núi, không ai chịu dừng lại.

Một hôm, một vị tỳ kheo trong số đó không chịu nổi cảnh tượng đau lòng ấy, liền rời khỏi tịnh xá, đi thẳng đến chỗ Thế Tôn. Khi gặp Đức Phật, vị ấy đảnh lễ rồi bạch:

"Bạch Thế Tôn, các tỳ kheo ở Câu-thiền-na đang sống cạnh tranh, luận tranh, đấu tranh nhau. Họ đã thương nhau bằng những binh khí miệng lưỡi. Tốt lành thay, bạch Thế Tôn, nếu Thế Tôn vì lòng từ mẫu mà đến với các vị tỳ kheo ấy."

Đức Phật im lặng nhận lời. Ngài không hỏi thêm, không trách móc, chỉ lặng lẽ đứng dậy, khoác y, cầm bát đi về phía tịnh xá. Bước chân Ngài thong thả, gương mặt vẫn an nhiên như mặt hồ không gợn sóng, như thể Ngài không hề mang theo một chút bực bội hay lo lắng nào.

Khi đến nơi, giữa đám tỳ kheo đang hùng hổ tranh cãi, Đức Phật đứng lại, cất tiếng ôn tồn:

"Thôi, vừa rồi này các Tỳ kheo, chớ có cạnh tranh, luận tranh, phân tranh, đấu tranh nhau."

Nhưng thay vì cúi đầu vâng lời, một vị tỳ kheo đứng ra, chắp tay bạch với giọng đầy kiêu hãnh:

"Bạch Thế Tôn, Thế Tôn là bậc pháp chủ, xin hãy dừng lại. Bạch Thế Tôn, Thế Tôn chớ có nhọc lòng. Thế Tôn hãy an trú, chú tâm vào hiện tại lạc trú. Vì rằng chúng con chịu trách nhiệm về sự cạnh tranh, luận tranh, phân tranh, đấu tranh này."

Đức Phật không nói gì thêm. Ngài chỉ lặng lẽ nhìn vị tỳ kheo ấy, rồi lại cất tiếng, lần thứ hai:

"Thôi, vừa rồi này các Tỳ kheo, chớ có cạnh tranh, luận tranh, phân tranh, đấu tranh nhau."

Vị tỳ kheo ấy vẫn đứng đó, vẫn chắp tay, vẫn kiên quyết:

"Bạch Thế Tôn, Thế Tôn hãy dừng lại. Hãy an trú vào hiện tại lạc trú của mình, còn để chúng con chịu trách nhiệm việc làm của chúng con."

Lần thứ ba, Đức Phật cũng chỉ lặp lại đúng lời khuyên ấy. Và lần thứ ba, vị tỳ kheo ấy cũng bướng bỉnh đáp lại y như cũ. Không một lời trách móc, không một cử chỉ bực dọc, Đức Phật quay lưng bỏ đi. Ngài không dùng uy quyền, không dùng lời nặng nề, không bắt ai phải quỳ lạy hay sám hối. Ngài chỉ lặng lẽ ra đi, để lại phía sau những tiếng cãi vã vẫn còn vang vọng.

Sáng hôm sau, Đức Phật đắp y, cầm bát đi vào thành Câu-thiền-na khất thực. Trên con đường trở về, sau khi dọn dẹp chỗ nằm, Ngài đứng giữa trời đất bao la và nói lên bài kệ:

"Giữa quần chúng la ó, không ai nghĩ mình ngu. Giữa tăng chúng phân ly, có ai nghĩ hướng thượng. Thất niệm kẻ trí nói ba hoa trăm thứ chuyện. Miệng há nói thả vàng, vẫn đi đâu ai biết. Nó mắng tôi, đánh tôi, nó hại tôi, cướp tôi. Ai ôm oán niệm ấy, hận thù không thể nguôi. Nó mắng tôi, đánh tôi, nó hại tôi, cướp tôi. Không ôm oán niệm ấy, hận thù sẽ tự nguôi. Hận thù diệt hận thù, không đời nào diệt được. Từ bi diệt hận thù, là định luật ngàn thu."

Đức Phật rời khỏi nơi ấy, đi về phía làng Bà-la. Trên đường, Ngài ghé thăm tôn giả Bà-khu, một vị tỳ kheo sống một mình an ổn. Khi thấy Thế Tôn từ xa đi đến, tôn giả vội sắp đặt chỗ ngồi, dâng nước rửa chân. Đức Phật ngồi xuống, hỏi thăm:

"Này Tỳ kheo, có được an lành không? Có được sống yên vui không? Đi khất thực có khỏi mệt nhọc không?"

"Bạch Thế Tôn, chúng con được an lành. Bạch Thế Tôn, con sống yên vui, con đi khất thực không có mỏi mệt."

Sau khi khích lệ tôn giả Bà-khu bằng thời thuyết pháp ngắn, Đức Phật lại tiếp tục lên đường, đi đến khu rừng Pa-chi-na-sa-đa-da. Khi đến cổng vườn, người giữ vườn thấy một vị sa môn đứng đó, liền vội vàng chạy ra ngăn lại:

"Này sa môn, chớ có vào khu vườn này. Có ba thiện gia nam tử rất ái luyến, tự ngã trú tại đây. Chớ có phiền nhiễu các vị ấy."

Nghe vậy, tôn giả A-nậu-lâu-đà từ trong vườn bước ra, nhận ra Thế Tôn, liền nói với người giữ vườn:

"Này người giữ vườn, chớ có ngăn chận Thế Tôn. Thế Tôn là bậc đạo sư của chúng tôi đã đến."

Đức Phật bước vào khu vườn, gặp ba vị tỳ kheo đang sống hòa hợp: tôn giả A-nậu-lâu-đà, tôn giả Nan-đề-da và tôn giả Kim-tì-la. Ngài hỏi:

"Này các A-nậu-lâu-đà, các ngươi có được an lành không? Có yên vui, khất thực có không mệt nhọc không?"

"Bạch Thế Tôn, chúng con được an lành, yên vui, khất thực không mỏi mệt."

"Các ngươi có sống hòa hợp, hoan hỉ với nhau, không có cãi nhau như nước với sữa, sống nhìn nhau với cặp mắt thiện cảm chăng?"

"Bạch Thế Tôn, chúng con thật sự sống hòa hợp hoan hỉ với nhau, không có cãi nhau như nước với sữa, sống nhìn nhau với cặp mắt thiện cảm."

"Làm thế nào các ngươi làm được điều đó?"

Tôn giả A-nậu-lâu-đà chắp tay, thành kính bạch:

"Bạch Thế Tôn, ở đây chúng con nghe như sau: 'Thật lợi ích thay cho ta khi ta được sống với các vị đồng phạm hạnh như vậy.' Bạch Thế Tôn, do vậy, đối với các vị đồng phạm hạnh này, từ nơi ý nghĩ, hành động và lời nói, chúng con khởi lên từ tâm. Chúng con nghĩ như sau: 'Ta hãy từ bỏ tâm của ta và sống thuận theo tâm của những tôn giả này.' Bạch Thế Tôn, con từ bỏ tâm của con và sống thuận theo tâm của những tôn giả ấy. Bạch Thế Tôn, chúng con tuy khác thân nhưng giống như đồng một tâm."

Đức Phật mỉm cười, ánh mắt hiền từ nhìn ba vị tỳ kheo:

"Lành thay, này A-nậu-lâu-đà và này các ngươi. Các ngươi có sống không phóng dật, nhiệt tâm, tinh cần không?"

"Bạch Thế Tôn, chúng con sống không phóng dật, nhiệt tâm, tinh cần. Ai đi làng khất thực về trước, người ấy sắp đặt các chỗ ngồi, sửa soạn nước uống, nước rửa chân, sửa soạn một bát để bỏ đồ dư. Ai vào làng khất thực về sau, người ấy còn đồ ăn để lại, nếu muốn thì ăn, nếu không thì bỏ vào chỗ cây xanh hay đổ vào nước không có loài côn trùng. Người ấy xếp dọn lại các chỗ ngồi, cất đi nước uống, nước rửa chân, cất đi cái bát để bỏ đồ dư, quét sạch nhà ăn. Ai thấy ghè nước uống, ghè nước rửa chân hay ghè nước trong nhà cầu hết nước trống không, người ấy sẽ lo liệu. Nếu không làm nổi với sức bàn tay của mình, người ấy dùng tay ra hiệu gọi người thứ hai: 'Chúng ta hãy lo liệu nước.' Dù vậy, bạch Thế Tôn, chúng con không vì vậy mà gây ra tiếng động. Và đến ngày thứ năm, bạch Thế Tôn, suốt cả một đêm chúng con ngồi đàm luận về đạo pháp. Như vậy, bạch Thế Tôn, chúng con sống không phóng dật, nhiệt tâm, tinh cần."

Đức Phật lặng lẽ lắng nghe, gật đầu. Ngài không cần hỏi thêm gì nữa. Ngài đã thấy rõ sự khác biệt giữa một nơi đầy tranh cãi và một nơi an lành. Ở Câu-thiền-na, các tỳ kheo dùng lời nói như binh khí để tấn công nhau, ai cũng muốn giữ cái tôi của mình, ai cũng cho mình đúng. Còn ở khu rừng này, ba vị tỳ kheo đã biết từ bỏ cái tôi, sống thuận theo tâm của nhau, xem nhau như anh em một nhà. Họ không cần ai phải ra lệnh, không cần ai phải trừng phạt, chỉ cần mỗi người tự giác nhường nhịn, tự giác lo lắng cho nhau.

Đức Phật im lặng, rồi từ từ đứng dậy, bước ra khỏi khu vườn. Ngài không cần nói thêm lời nào, vì bài học lớn nhất đã hiện ra ngay trước mắt: sự hòa hợp không đến từ quyền lực hay sự ép buộc, mà đến từ tấm lòng tự giác và tình thương yêu chân thật giữa những con người cùng chung một lý tưởng.

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện dạy chúng ta rằng đạo Phật không dựa trên giáo quyền hay sự ép buộc, mà dựa trên sự tự giác của mỗi người. Khi bị người khác phê bình, chỉ trích, thay vì phản ứng gay gắt hay dạy đời lại, hãy bình tĩnh lắng nghe, chân thành nhìn lại mình. Sự hòa hợp và an lạc đích thực chỉ có được khi ta biết từ bỏ cái tôi, sống thuận theo tâm của người khác, xem mọi người như anh em một nhà.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang