Ba Điều Căn Bản Của Người Chân Tu

Nắng chiều xuyên qua tán lá bồ đề, nhuộm vàng khoảng sân chùa Huệ Minh. Tiếng ve sầu rền rĩ khắp các cành phượng vĩ. Đại chúng đã yên vị trên những chiếc chiếu trải sát nền gạch. Thượng tọa Thích Chân Quang bước lên bục giảng, ánh mắt nhìn quanh một lượt, mỉm cười:

"Hôm nay, mình sẽ nói về một đề tài mà ai tu hành rồi cũng phải quan tâm: Thế nào là một bậc chân tu của thời đại ngày nay?"

Thầy dừng lại một chút, giọng trầm xuống:

"Có những điều giữa người chân tu thời xưa và thời nay phải hoàn toàn giống nhau. Nếu trật, không phải chân tu mà là 'tay tu', giả tu. Nhưng cũng có những điều khác nhau, vẫn là chân tu."

"Thời xưa, quấn y thế này mới gọi là người tu. Nhưng bây giờ, vị tỳ kheo nào đó lái chiếc xe máy, đội mũ bảo hiểm, chạy vèo vèo ngoài đường để đi đổi nồi cơm điện - mình có dám nói đó là giả tu không?"

Một vài tiếng cười xì xầm nổi lên. Thầy gật gù:

"Không dám nói. Vì bên trong, họ vẫn có thể là một chân tu. Nên có những cái giống, có những cái khác. Và hôm nay, mình sẽ bàn kỹ ba điều căn bản mà bất kỳ người chân tu thời đại nào cũng phải có."

---

Điều thứ nhất: Giới hạnh.

Thầy nhấn mạnh từng chữ: "Thời trước hay thời sau, tu thời nào cũng phải giữ gìn giới luật. Giới là yêu quý, tôn trọng, hành trì, giữ gìn những điều được gọi là 'không được làm điều sai'."

Thầy kể lại quá trình hình thành giới luật từ thuở ban đầu. Khi Đức Phật mới mở đạo, chưa có giới luật thành văn. Mọi người đến với Phật pháp chỉ vì yêu đạo lý Tứ Diệu Đế, Bát Chánh Đạo. Tự họ biết điều nào đúng, điều nào sai.

"Nhưng khoảng 13 năm sau, tăng đoàn bắt đầu đông lên, hỗn tạp. Nhiều người không tự nhận định được nữa. Lúc đó, tôn giả Ưu Bà Li mới thỉnh Phật chế giới. Từ đó, giới luật ra đời."

Thầy nói thêm, giọng đầy kính trọng: "Tôn giả Ưu Bà Li là người mẫu mực, rạch ròi giữa đúng và sai. Ngài là người hệ thống hóa những nề nếp, khuôn thước của tăng đoàn thành luật từ thời xưa cho đến nay - lúc nào đắp y, bát lấy ở đâu, giữ gìn bát thế nào..."

Rồi thầy nghiêm giọng cảnh báo: "Nhưng có những vị tu 'phá cách tự tại', làm nhiều người dựa vào đó mà hạ thấp giới luật. Đây là điều không nên."

Thầy kể câu chuyện nổi tiếng của thiền sư Nam Tuyền:

"Hồi đó, hai dãy tăng xá - nhà đông và nhà tây - tranh nhau một con mèo. Con mèo chẳng thuộc về ai, ai giữ được thì nó ở, nhưng cả hai bên đều cho rằng nó là của mình. Đang tranh giành, họ quên mất công phu tu hành, thất niệm hoàn toàn.

Thầy mô tả giọng kể hào hứng:

"Nam Speedway bước vào, thấy chúng tăng lăn xăn dành con mèo. Ngài biết chúng thất niệm hết rồi. Ngài chụp con mèo một cái, nó cứng đơ không nhúc nhích. Ngài cầm dao lên, nói: 'Nói được ta chém con mèo.'

"Bên đông, bên tây ú ớ không nói được gì. Chánh niệm đã mất, thiền ngữ không thể khởi ra.Ngài Nam Tào chém bụp, đứt đầu con mèo. Máu phun ra tùm lum, con vật giẫy giẫy rồi chết."

Im lặng bao trùm giảng đường. Thầy nói tiếp:

"Khi ngài Triệu Châu - đệ tử ruột - nghe kể lại chuyện đó, ngài đứng tuột giày ra, cầm đôi giày bỏ lên đầu rồi bước đi.Nam Tuyền nói theo: 'Nếu lúc nãy có ông, đã cứu được con mèo.' Đó là một thiền ngữ chính xác, thỏa mãn được thầy."

Thầy dừng lại, nhìn đại chúng:

"Câu chuyện này truyền khắp các tùng lâm, lan trong sử sách đến bây giờ. Có người nhìn hình ảnh đó mà dao động về giới luật, nghĩ rằng đắc đạo rồi không cần giữ giới. Nhưng ta phải hiểu: Giới là không được làm điều sai. Người chân tu yêu kính giới luật, tức là khẳng định trong lòng - quyết không làm điều sai. Giữ được hay không là chuyện khác. Nhưng buổi đầu, phải dứt khoát."

Thầy nói chậm rãi, rõ ràng: "Khi quỳ xuống lĩnh thọ giới pháp, trong lòng ta quyết cả đời không làm điều sai. Còn điều gì là sai thì tính sau. Đó là điều thứ nhất - giới."

---

Điều thứ hai: Thiền định.

Thầy chuyển sang chủ đề tiếp theo: "Điều thứ hai, dù thời xưa hay thời nay, tâm phải được thúc liệm trong thiền định. Dù theo pháp môn nào - niệm Phật, theo dõi hơi thở, quán chiếu Bát Nhã - đều phải làm cho tâm bất động. Không được nói thời xưa tu vậy, thời nay không cần. Thời nay có máy, cắm kim vào đầu là nhập định liền - không có chuyện đó."

Một thoáng cười vang lên. Thầy nghiêm mặt:

"Thiền định thành tựu đều phải do công phu vất vả, đi từ công đức nhiều đời cho đến sự thực hành trong hiện tại. Không có thuốc nào uống vào là nhập định."

Thầy nói nhỏ lại, giọng bí ẩn: "Thật ra có một loại thuốc, uống vào tâm xuất hiện trạng thái giống thiền định ngay. Nhưng thuốc đó xuất hiện ở đâu thì công an tới bắt ngay. Đó là heroin, ma túy."

Đại chúng xì xầm. Thầy nói tiếp:

"Ta chưa từng chích hút, nhưng có thời gian nuôi mấy đứa nghiện cho nó cai.Nghe nó kể lại, toàn bộ trạng thái nó trải qua giống thiền định. Thì ra ma túy là một dạng thiền định, nhưng từ bên ngoài đưa vào, sinh ra phản ứng phụ. Thứ nhất, nó gây nghiện - thiền cũng gây nghiền, nhưng nghiện thiền thì tốt. Thứ hai, nó phá hủy hệ miễn dịch, người nghiện rất dễ bệnh tật. Ngược lại, người thiền định bằng công phu thì sức đề kháng tăng dần. Khi chết, xương thịt cô lại thành xá lợi. Còn người dùng thuốc, chưa chết đã mục xương rồi."

Thầy kết luận: "Nên từ ngàn xưa đến ngàn sau, người chân tu đều phải yêu thích thiền định."Giống như bước đầu phải yêu giới luật như vậy.""

---

Điều thứ ba: Trí tuệ.

Thầy giải thích: "Trí tuệ mênh mông, nhưng có một điều mấu chốt căn bản - như kinh Pháp Hoa đã định nghĩa ở phẩm Tựa. Đức Phật ngồi trên tòa sen lơ lửng giữa hư không, ánh sáng từ chấm lông mày chiếu lên trời Đao Lợi và xuống địa ngục A Tỳ."

Thầy nói chậm lại, nhấn mạnh từng ý: "Đó là ẩn dụ: Phật ngồi lơ lửng, không dựa vào thành kiến nào, không dựa vào phe phái, chủ thuyết nào. Từ vô sở trụ đó, ánh sáng nhìn suốt địa ngục A Tỳ - thấy tột cùng tội. Và chiếu lên trời Đao Lợi - thấy suốt phước."

Thầy kết luận: "Người có trí tuệ là người thấy rõ điều nào là tội, điều nào là phúc trong cuộc sống, từng chút một. Không phải bằng cấp cao hay tu lâu mới có trí tuệ. Có thể vị đó còn trẻ, không bằng cấp, nhưng biết rõ tội phúc, vị đó được gọi là trí tuệ, có thể làm thầy thiên hạ."

---

Sau ba điều căn bản, thầy nói thêm về những phẩm chất mở ra từ đó:

"Thứ nhất là đạo đức - lời ăn tiếng nói, sự cư xử đúng mực, tinh tế nhã nhặn. Có khi nghiêm trang, có khi hiền lành, có khi bao dung, có khi nghiêm khắc."

"Thứ hai là từ bi - yêu thương tất cả chúng sinh, nhưng không có nghĩa là chiều chuộng. Có khi phải khuyên lơn, dạy bảo, tha thứ để người ta sửa lỗi. Nhưng cũng có khi phải im lặng, bắt phạt, vì người đó nói không có lợi mà nghiêm khắc mới sửa được. Lòng vẫn yêu thương."

"Thứ ba là tinh tấn - không bỏ sót một thời gian nào. Người giải đãi là còn bỏ trôi thời gian. Người tinh tấn tiếc từng giờ, từng phút. Nhưng bậc chân tu đại tinh tấn thì tiếc từng tích tắc - không để một giây nào mất chánh niệm. Dù nói chuyện, làm việc, tâm vẫn kiểm soát giữ chánh niệm từng tích tắc. Đó là bậc cao tăng lỗi lạc, đáng làm thầy thiên hạ."

"Cuối cùng là lòng tôn kính Phật hoàn toàn trọn vẹn. Thời xưa, lúc nào cũng nhìn thấy Phật, biết Phật còn tại thế, lòng tôn kính thường xuyên nên mau chứng đạo. Thời nay, Phật nhập Niết bàn, chỉ thấy tượng xi măng, lâu lâu đọc kinh nhớ lại, lòng tôn kính không thường xuyên, nên khó chứng đạo."

---

Rồi thầy nói về những thay đổi theo thời đại:

"Có những điều phải linh động, thích ứng. Ví dụ, đi xe máy buộc phải đội mũ bảo hiểm. Hình ảnh vị tỳ kheo cởi xe máy, úp mũ bảo hiểm lên, đậy khăn mặt vào rồi chạy đi - lạ quá so với thời xưa đi chân trần, đắp y, ôm bát. Nhưng ta không dám chê, vì người đó vẫn giữ giới."

"Hoặc thời nay xuất hiện 'tùng hạ ngoại thiền' - nhập hạ rồi biến mất, không ai thấy mặt đến tự tứ. Hồi xưa không có, vì phải ở trường hạ tu học. Nhưng nhiều chùa chỉ có một tăng, nếu bỏ đi 3 tháng thì ai coi chùa? Nên đành chấp nhận, nhưng phải về học vào ban ngày."

"Và quan trọng nhất: thời nay phải có tình yêu nước. Hồi xưa ranh giới quốc gia không rõ, không cần passport, visa. Phật ôm bát đi từ nước này qua nước kia. Nhưng ngày nay, quốc gia có ranh giới rõ ràng, người tu phải có trách nhiệm với cõi nước mình sống. Nhiều chùa, nhiều sư đã tham gia kháng chiến, khoác chiến bào, nuôi giấu người cách mạng. Chỉ có Phật giáo mới giảng về tình yêu nước một cách trọn vẹn vì đó là đạo đức."

---

Kết thúc bài pháp, thầy nói: "Giới, định, tuệ là ba điều căn bản không đổi. Từ bi, đạo đức, tinh tấn, tôn kính Phật là phẩm chất không đổi. Nhưng những điều khác phải thích ứng thời đại. Miễn là bản chất vẫn giữ được, đó là chân tu."

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện cho thấy ba điều căn bản không thể thiếu của người chân tu dù ở bất kỳ thời đại nào: giới (quyết tâm không làm điều sai), định (công phu nhiếp tâm trong thiền định), và tuệ (thấy rõ điều tội - phước trong cuộc sống). Từ ba điều căn bản đó, người tu cần phát triển thêm đạo đức, từ bi, tinh tấn và lòng tôn kính Phật.Đồng thời, người chân tu cũng cần thích ứng với thời đại - chấp nhận những thay đổi về hình thức bên ngoài (xe máy, mũ bảo hiểm, tình yêu nước) nhưng không bao giờ được bỏ rơi bản chất giới định tuệ và phẩm chất đạo đức.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang